راهى شگفت پيمودم و از ميان مقاصد گوناگون براى آن روشى بديع و اسلوب و شيوهاى ابتكار آميز اختراع كردم و كيفيات اجتماع و تمدن و عوارض ذاتى آنها را كه در اجتماع انسانى روى ميدهد شرح دادم ، چنان كه خواننده را به علل و موجبات حوادث آشنا مىكند و برخوردار ميسازد و ويرا آگاه مىكند كه چگونه خداوندان دولتها براى بنيان گذارى آنها از ابوابى كه بايسته بوده داخل شدهاند ، بدانسان كه خواننده دست از تقليد بر ميدارد و بر احوال نسلها و روزگارهاى گذشته و آينده آگاه مىشود .
اين تأليف را بر يك مقدمه و سه كتاب ترتيب دادم :
مقدمه : در فضيلت دانش تاريخ و تحقيق روشهاى آن و اشاره باغلاط مورخان .
كتاب نخست : در اجتماع و تمدن و ياد كردن عوارض ذاتى ( خواص و قوانين ) آن ، چون : كشوردارى و پادشاهى و كسب و معاش و هنرها و دانشها و بيان موجبات و علل هر يك . [ 1 ] كتاب دوم : در اخبار عرب و قبيلهها و دولتهاى آن از آغاز آفرينش تا اين روزگار و در آن اشارهاى است به برخى از ملتها و دولتهاى مشهور كه با ايشان همزمان بودهاند ، مانند : نبطيان و سريانيان و ايرانيان و بنى اسرائيل و قبطيان و يونانيان و روميان و تركان و فرنگان [ 2 ] كتاب سوم : در اخبار بربر و موالى [ 3 ] ايشان چون زناته [ 4 ] و بيان آغاز حال
هامش
[ 1 - ) ] رجوع به تاريخ عربستان در اوان ظهور اسلام و قبل از آن خطابهء هفتم آقاى تقى زاده در دانشكده معقول و منقول شود .
[ 2 - ) ] فرنگان ( الافرنجه ) در ( ينى ) نيست .
[ 3 - ) ] موالى جمع مولى است و در نزد عرب حد وسط ميان بنده و آزاد است و اغلب بر بندهء آزاد شده اطلاق ميگردد و شبيه مفهومى است كه در دولت روم بر بندگان آزاد اطلاق ميكردند . و هر بنده يا اسيرى كه خداوندش او را آزاد ميكرد مولى ميشد و آن وقت بقبيله و خاندان خداوندش منسوب ميگرديد و گاهى مولى را بشهرى كه در آن آزاد مىشود نسبت دهند و گويند مولاى مدينه يا مولاى مكه ، ليكن خويشاوندى مولى غير صريح است و مولى بر دوست و نزديك و پسر عم و همسايه و همسوگند و كسى كه به قصد ماندن در ميان قبيلهاى وارد شود ، « مهمان » و تابع و وابستهء سببى نيز بمجاز اطلاق ميگردد . و ابو البقا گويد مولى را بر عجمان از آن رو اطلاق كنند كه بيشتر بلاد ايشان به قهر و زور فتح مىشود و مردم آن بلاد حقيقة يا حكما آزاد ميكردند ( كليات ) .
[ 4 - ) ] شهرى در افريقيه - محل و ناحيهاى از ساراگوس در اسپانيا ( فهرست نخبة الدهر ) . و در اينجا مقصود قبايلى از بربراند كه در افريقيه سكونت دارند .