و نكوهشى از قبيل غفلت يا بدى حفظ يا كمى ضبط [ 1 ] يا ضعف يا سوء رأى بيابيم عيبهاى مزبور به صحت حديث هم راه خواهد يافت و آن را سست خواهد كرد ، و نبايد گفت چه بسا نظير اين گونه عيبجوييها ممكنست به رجال صحيحين ( صحيح مسلم و بخارى ) نيز راه يابد چه اجماع محدثان بر اينست كه آنچه را بخارى و مسلم در آنها آوردهاند مقرون به صحت است و هم اجماع امت بر اينست كه بايد احاديث آنها را بقبول تلقى كرد و به آنها عمل نمود و اجماع خود بزرگترين و نيكوترين وسيلهء حمايت و دفاع است . و جز صحيحين ديگر كتب حديث اين منزلت را ندارند چه به آنچه از ائمه حديث در اين باره نقل شده در اسانيد آن دو مجال سخن مىيابيم [ 2 ] .
و ابو بكر بن ابو خيثمه [ 3 ] . بنابر آنچه سهيلى [ 4 ] از وى نقل كرده ، در گردآورى احاديث مربوط به مهدى تتبع فراوان كرده است چنان كه گويد غريبترين آن اخبار از لحاظ اسناد حديثى است كه ابو بكر اسكاف در كتاب فوايد الاخبار آورده و آن را به مالك بن انس [ 5 ] از محمد بن منكدر [ 6 ] از جابر ، مستند كرده است ، گفت پيامبر ، ص ، فرمود : هر كه مهدى را تكذيب كند كافر شده است و هر كه دجال [ 7 ] را تكذيب كند دروغ گفته است .
و دربارهء طلوع آفتاب از مغرب نيز چنان كه گمان ميكنم نظير اين معانى را بيان كرده و همين اندازه غلو كافى است ، و خدا به صحت طريق آن به مالك بن انس داناتر است با اينكه ابو بكر اسكاف در نزد ائمهء حديث متهم و سازنده است .
و اما ترمذى و ابو داود سندشان را به ابن مسعود [ 8 ] از طريق عاصم بن
هامش
[ 1 - ) ] در اصطلاح رساندن سخن به گوش شنونده است به همان نحو كه آن را از ديگرى فرا گرفته و بايد سخن را درك كرده باشد چنان كه هنگام رساندن آن به ديگرى معنى آن بر شنونده روشن و هويدا باشد آنگاه در حفظ آن چندان بكوشد و چنان آن را به ياد آورد كه هنگام شنواندن به غير بتواند بىهيچگونه تغييرى آن سخن را همچنان كه شنيده و دريافته ادا كند ( كشاف اصطلاحات الفنون ) .
[ 2 - ) ] از « ينى »
[ 3 - ) ] ابو بكر احمد بن ابو خيثمه مؤلف كتابى است در تاريخ حديث و هم دربارهء علم حديث تأليف دارد . وى بسال 279 هجرى درگذشته است .
[ 4 - ) ] ابو القاسم عبد الرحمن خثعمى سهيلى كه در مالقة از شهرهاى اندلس متولد شده و ابن خلكان و حاجى خليفة كتب بسيارى بوى نسبت دادهاند . او بسال 581 در گذشته است .
[ 5 - ) ] امام مالك بن انس از بنيان گذاران يكى از چهار مذهب سنت و جماعت وى بسال 179 در مدينة درگذشته است .
[ 6 - ) ] ابو بكر محمد بن منكدر از خاندان قريش و در علوم قرآن و حديث از ثقات بوده است . وى در سال 131 در گذشته است .
[ 7 - ) ] « ينى » دخان
[ 8 - ) ] ابن عباس ( ك ) و ( ب ) و ( ا ) . عبد الله بن مسعود محدث و يكى از صحابهء پيامبر بوده است .