كشور گشايى نسبت به دولت استقرار يافته ندارند . زيرا منتهاى هدف مطلوب آنان قناعت به همان سرزمينهايى است كه در زير فرمانروايى ايشان است و نهايت نيرومندى آنها همان است و گونهء دوم اينست كه داعيان و قيام كنندگان بستيز با دولت برميخيزند و ناچار اين گروه بايد به كشور گشايى پردازند و بستيز برخيزند زيرا نيروى آنها براى ستيزهجويى وافى است چه اين امر خاص طبقهاى است كه از لحاظ عصبيت و ارجمندى براى جهانگشايى و غلبه كفايت دارند . و به همين سبب ميان آن گروه و دولت كهن جنگهاى محلى مكررى روى ميدهد ( كه هر بار يكى پيروز مىشود و ديگرى شكست مىخورد و اين گونه جنگها دير زمانى تكرار مىشود و ادامه مييابد ) تا سرانجام از راه درنگ و بتأخير انداختن بر دولت كهن استيلا مىيابند و پيروز ميشوند و اغلب بوسيله پيكار و نبرد قطعى و با يك حمله كار را يكسره نمىكنند و پيروزى نمىيابند زيرا چنان كه ياد كرديم بيشتر اوقات پيروزى در جنگها به علت امور روحى و نفسانى كه جنبهء وهمى دارد روى ميدهد و هر چند شمارهء سپاهيان و سلاح و شدت و صلابت در پيكار پيروزى را تضمين مىكند ولى وسايل مزبور در عين حال در برابر امور وهمى وافى نيست ، چنان كه گذشت . و به همين سبب خدعه و نيرنگ از سودمندترين وسايلى است كه در جنگ به كار ميرود و اغلب پيروزى بوسيلهء آن بدست ميآيد ، و در حديث آمده است جنگ فريبكاريست .
و دولت استقرار يافته چنان است كه عادات و رسوم معمولى فرمانبرى از آن را ضرور و واجب گردانيده است . چنان كه در موضع ديگرى بدين نكته اشاره كردهايم ، و بدين سبب براى خدايگان دولت نو بنياد موانع فزونى مىيابد و همت پيروان و نيروى لشكرى او را درهم مىشكند و هر چند نزديكان و خواص وى در طاعت او و معاونت بوى بصيرت كامل دارند [ 1 ] . ولى بديگر لشكريانش كه اكثريت را تشكيل مىدهند بدين سبب سستى و زبونى راه مىيابد و اين گونه عقايد در آنها رسوخ دارد كه تسليم دولت كهن و استقرار يافته شوند و از اين رو تا حدى از شدت آنان كاسته مىشود و خدايگان دولت نوبنياد ناگزير در برابر چنين امرى
هامش
[ 1 - ) ] تغييرات مربوط به مقابله با ( ينى ) است كه بجاى : ( تكسر ) بغلط در چاپهاى مصر و بيروت ( تكثر ) آمده است