پس آشكار شد كه روى دادن غلبه و پيروزى در جنگها اغلب معلول موجبات نهانى ناپيدا است ، و معنى بخت نيز عبارت است از روى دادن اشيايى در نتيجهء موجبات نهانى ، چنان كه در جاى خود بثبوت رسيده است . بنابر اين بايد اين نكات را در نظر گرفت و فهميد كه روى دادن غلبه بسبب امور آسمانى چنان كه ما شرح داديم از معنى اين گفتار پيامبر ، ص ، نيز آشكار مىشود كه ميفرمايد :
باندازهء مسافت يك ماه راه پيمايى بسبب وحشت و رعب دشمن پيروز شدم .
و هم از اينكه وى در حيات خود به يارى گروه اندكى بر مشركان غلبه يافت و هم مسلمانان پس از مرگ وى بر كافران پيروزى يافتند . و نيز از آن همه فتوحات اين معنى به خوبى روشن مىشود زيرا خدا سبحانه و تعالى از راه القاى رعب در دلهاى كافران پيشرفت پيامبر خود را تضمين فرمود [ 1 ] تا پيامبر بر دلهاى آنها استيلا يافت و معجزهوار در برابر رسول خدا ، ص ، شكست يافتند . پس روى دادن رعب و وحشت در دلها يكى از علل شكستهاى دشمنان اسلام و كليهء فتوحات اسلامى است منتها اين موجب از ديدهها نهانست .
و طرطوشى گفته است كه يكى از علل پيروزى در جنگ اينست كه شمارهء سواران دلير نامور در يكى از دو جبهه بر جبههء ديگرى فزونى يابد مانند اينكه در يكى از دو جانب ده يا بيست تن دلاور نامور باشد و در جانب ديگر هشت يا شانزده تن . و بنابر اين جبههاى كه ازين لحاظ برترى دارد هر چند يكتن باشد چيرگى و غلبه با آن است . و او اين موضوع را چندين بار تكرار كرده است .
در صورتى كه علت مزبور مربوط بموجبات ظاهريست كه ما يادآور شديم و درست نيست ، بلكه آنچه صحيح و شايان اهميت دربارهء غلبه مىباشد چگونگى عصبيت است چنان كه در يك سوى عصبيت يگانهاى باشد و همهء جنگ آوران را در آن گرد آورد و در سوى ديگر عصبيتهاى گوناگون [ و در صورتى كه هر دو سوى از لحاظ عده به يكديگر نزديك باشند بىشك جانبى كه داراى عصبيت واحدى است
هامش
[ 1 - ) ] اشاره به : سَأُلْقِي في قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ 8 : 12 . سورهء انفال ، آيهء 2 . وَ قَذَفَ في قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ 33 : 26 . سورهء احزاب ، آيهء 26 . و سورهء حشر ، آيهء 2 . سَنُلْقِي في قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ 3 : 151 . سورهء آل عمران ، آيهء 151 .