ناتوانى بدولتها راه يافت و از آن همه سپاهيان بيكران و نيروهاى انبوه كارگران محروم شدند اين شيوه چنان از يادها رفت كه گويى هرگز نبوده است ، و خدا بهترين توانايان است . و اگر به اندرزهاى على ، رض ، بنگريم كه چگونه ياران خويش را در جنگ صفين [ 1 ] بر مىانگيخت ، بسيارى از رموز و فنون دانش جنگ را از آنها خواهيم آموخت و در خواهيم يافت كه هيچكس از وى در آن دانش آگاهتر و بيناتر نبوده است . وى در ضمن يكى از خطابههاى خود فرمود : « صفوف خود را مانند بنيان استوار برابر كنيد و زرهداران را در پيشاپيش و بىزرهان را در دنبال صفوف جاى دهيد و دندانها را بر هم بفشاريد كه شمشيرها را بر سرها كندتر مىكند و در كنارههاى نيزهها بپيچيد چه آن ( شما را ) از سر نيزهها نگهبانتر است و چشمها را بر هم نهيد چه اين كار بشما قوت قلب و دلاورى بيشترى مىبخشد و آرامش درونىتان را افزونتر مىكند . و آوازهاى خويش را خاموش كنيد [ 2 ] چه اين روش سستى و شكست را بهتر از شما ميراند و براى وقار و سنگينىتان شايستهتر است .
و بندهاى ( رايات ) خود را بر افراشته و استوار نگهداريد و آنها را فرود نياوريد و خم نكنيد و جز بدست دلاوران خويش مسپاريد ، و براستى و شكيبايى يارى جوييد زيرا پيروزى بدنبال شكيبايى است » [ 3 ] .
و اشتر در آن روز كه ( قبيلهء ) ازد را بر مىانگيخت گفت :
در برابر امور شكيبايى كنيد [ 4 ] و از قوم با سرهاى خود استقبال كنيد و بر دشمن با چنان شدتى بتازيد كه كشتهشدگانى ( از خويشاوندان خود ) داريد و بخونبهاى كشتهشدگان خود نايل نيامدهايد و بخونخواهى پدران و برادران و كينهتوزى از دشمنانتان برخاستهايد و جان را بر كف گيريد و خويش را آمادهء مرگ كنيد تا ستمى بشما نرسد و در اين جهان لكهء ننگ بر دامن شما ننشيند .
هامش
[ 1 - ) ] جنگ صفين در سال 37 هجرى مطابق 658 - 657 ميلادى روى داده است .
[ 2 - ) ] « ينى » آوازها را بميرانيد .
[ 3 - ) ] از « ينى » در چاپ بيروت : زيرا باندازهء شكيبايى پيروزى بدست مىآيد .
[ 4 - ) ] ترجمهء عضوا على النواجذ من الاضراس ، كه ترجمه لفظ بلفظ آن : بگزيد بر نواجذ ( دندانهاى عقل ) دندانها . ولى جملهء : عض على ناجذيه : كنايه از شكيبايى بر امور كردن است . رجوع به اقرب الموارد شود .