مرحلهء آنها نايل آيند و از مشاركت دادن ديگران در آنها امتناع ورزند و بر از دست دادن و تهى بودن دولتشان از آثار آنها افسوس خورند ، و اين جهان بمنزلهء بوستانى است و خدا نگهبان همهء چيزهاست .
فصل سى و هفتم در جنگها و روشهاى ملتهاى مختلف در ترتيب و چگونگى آن
بايد دانست كه انواع جنگها و زد و خوردها از نخستين روزگارى كه خداوند مردم را آفريده است پيوسته در ميان آنان روى ميداده است و اصل آن از كينتوزى و انتقام گرفتن يكى از ديگرى سرچشمه ميگيرد و آن وقت وابستگان و خداوندان عصبيت هر يك از دو دستهء پيكار كننده بهوى خواهى و تعصب وى برميخيزند . [ پس هنگامى كه بدين سبب دو گروه بنبرد با يك ديگر برانگيخته شوند و در برابر هم بايستند ] [ 1 ] يكى از آن دو به قصد انتقامجويى برمىخيزد و ديگرى آمادهء دفاع مىشود و در نتيجه جنگ روى ميدهد .
و اين خوى در ميان بشر طبيعى است ، چنان كه هيچ ملت و طايفهاى ديده نميشود كه از آن بىبهره باشد و سبب اين انتقامجويى بيشتر غيرت و رشك و تفاخر بر يك ديگر يا تجاوز و يا خشم گرفتن بر گروهى در راه خدا و دين او ، و يا برانگيخته شدن در راه حفظ تاج و تخت و كوشيدن براى بنيان نهادن و استحكام آنست .
گونهء نخستين اغلب عبارت از جنگهايى است كه ميان قبايل مجاور و عشاير هم چشم و رقيب روى ميدهد و نوع دوم ، يا تجاوز ، بيشتر بر هجوم ملتهاى وحشى كه در دشتها و بيابانهاى خشك بسر مىبرند اطلاق مىشود مانند عرب و ترك و تركمان و كردها و مانند آنها ، چه آنها اقوامى هستند كه روزى خويش را در پرتو سر نيزههاى خود بدست ميآورند و معاش خود را از فراهم آوردههاى
هامش
[ 1 - ) ] از « ينى » توافقت . در چاپ ( بيروت ) غلط و صحيح تواقفت و ( تدامر ) در همه چاپها غلط و درست ( تذامر ) است