برگزيده است كه در كتاب خود موسوم به « القواصم و العواصم » [ 1 ] مطالبى بدين معنى آورده است : حسين موافق قانون شريعت جد خود كشته شده است .
و آنچه گوينده را بدين گفتار غلط وا داشته غفلت وى از اشتراط امام عادل براى نبرد با صاحبان عقايد است [ و در آن زمان چه كسى را عادلتر از حسين ، ع ، در امامت و عدالت ميتوان يافت ؟ ] [ 2 ] و اما دربارهء ابن الزبير بايد گفت او هم همان عقيدهاى را كه حسين دربارهء قيام خويش داشت مىانديشيد [ 3 ] و همان گمان را داشت . ولى اشتباه ابن زبير دربارهء شوكت ( و نيروى خانوادگى ) بزرگتر بود ، زيرا قبيله بنى اسد چه در عصر جاهليت و چه در روزگار اسلام هيچگاه نمىتوانستند با امويان مقاومت كنند . و راهى به گفتگو دربارهء تعيين خطا در جهت مخالف وى نيست ، بدانسان كه در جهت معاويه با على بود . زيرا در آنجا براى ما اجماع بدان حكم كرد و در اينجا چنين اجماعى نمىيابيم ( يعنى در آنجا خطا را به معاويه نسبت دادند و در قيام ابن زبير اجماعى وجود ندارد ) [ 4 ] و اما درباره يزيد بايد بگوييم كه فسق و فجور وى خود عاملى بود كه خطاى او را معين كرد . ليكن عبد الملك طرف ابن زبير از بزرگترين عادلان در ميان مردم بشمار مىرفت و كافى است درباره عدالت وى بگوييم كه امام مالك بكردار وى استدلال كرده است . و ابن عباس و ابن عمر از ابن زبير روى بر تافته و با عبد الملك بيعت كردهاند در حالى كه ايشان با ابن زبير در حجاز بودهاند و گذشته از اين بيشتر صحابه عقيده داشتند كه بيعت مردم با ابن زبير صورت نگرفته است زيرا صاحبان حل و عقد امور در بيعت با او مانند بيعت مروان حضور نداشتند و وضع ابن زبير بر خلاف اين بود . ليكن همهء آنان مجتهد بودهاند و بايد عمل ايشان را به ظاهر بر حق حمل كرد هر چند خطا در هيچيك از دو طرف تعيين نشده باشد و قتلى ( كشته شدن ابن زبير ) كه در نتيجهء اين اختلاف روى داده است پس از آنچه ما به ثبوت رسانيديم از لحاظ
هامش
[ 1 - ) ] در ( ا ) « العواصم و القواصم » .
[ 2 - ) ] قسمت داخل كروشه در چاپ پاريس نيست . در ينى و چاپ پاريس چنين است : غفلت از اشتراط امام عادل در پيكار با اهل آراء . در ( ا ) چنين است : و در زمان حسين چه كسى دلتر در امامت او و عدالت وى در پيكار با اهل آراء بوده است ؟
[ 3 - ) ] در « ينى » چنين است : ابن زبير همان خواب مىديد كه حسين ديد .
[ 4 - ) ] از : « و راهى به . . . » تا « اجماعى نمىيابيم » از « ينى » است .
چاپ ( ا ) « مخالفة » غلط و صحيح « مخالفه » است .