خودكامگى كسانى را كه بر آنان غلبه يافتهاند درك نميكنند ، بلكه تمام هم ايشان متوجه شكوه و جلال شاهزادگيست و به همان قناعت ميكنند و سرگرم لذات و انواع تجملات و عيش و عشرت ميشوند .
و اين گونه غلبه براى موالى و برگزيدگان نمكپرورده هنگام چيرگى خاندان پادشاه بر قوم و طايفهء خويش دست مىدهد . و ديگر افراد قبيله و عصبيت او را ميرانند و همهء امور را به خود اختصاص ميدهند و اين پيش آمد نيز براى دولت اجتناب ناپذير است ، چنان كه در فصول پيش ياد كرديم و ( چيرگى خاندان پادشاه بر قوم خويش و غلبهء برگزيدگان و نمكپروردگان ) دو بيمارى است كه دولتها بندرت از آنها بهبود مىيابند .
و خداى كشور خويش را بهر كه خواهد ارزانى ميدارد و او بر هر چيزى توانا است [ 1 ] .
فصل بيست و دوم در اينكه كسانى كه بر سلطان مسلط ميشوند و قدرت او را بدست مىآورند در لقب خاص پادشاهى با او شركت نميكنند
زيرا تشكيل دادن دولت و سلطنت براى نخستين پايهگذار دولت بوسيلهء عصبيت قوم خود وى و هم عصبيتهاى ديگرى كه خواهان پيروى از او شدهاند حاصل آمده است ، چنان كه رفته رفته آيين پادشاهى و نفوذ و غلبه براى وى و خاندانش استحكام پذيرفته و همچنان پايدار مانده است و به همين سبب رسوم و آداب دولت و بقاى آن نگهدارى شده است . اما اين كسى كه بر امور تسلط مىيابد هر چند داراى عصبيتى از قبيلهء پادشاه باشد يا عصبيتى از ناحيه موالى و نمكپروردگان بدست آورد ، عصبيت او در مرتبهء دوم و تابع عصبيت دودمان پادشاه خواهد بود و رنگ و آيين پادشاهى نخواهد داشت .
هامش
[ 1 - ) ] وَ الله يُؤْتِي مُلْكَهُ من يَشاءُ 2 : 247 . سورهء بقرة ، آيهء 248 ، و : هو على كل شىء قدير . اشاره بآيهء : إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ 3 : 26 . سورهء آل عمران ، آيهء 26 ، و : أَنَّ الله عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ 65 : 12 . سورهء الطلاق آيهء 12 . آيهء اخير در چاپ ( پ ) و « ينى » نيست .