3 - عصر ابن خلدون
عصرى كه ابن خلدون در آن ميزيست ، يعنى نيمهء دوم قرن هشتم هجرى مطابق قرن چهاردهم ميلادى ، از اعصار تحول و انقلاب در سراسر دنياى متمدن آن زمان بشمار ميرفت .
خط سير اين تحول چنين بود كه عالم اسلامى و عربى بسوى تجزيه و انحطاط ميرفت و عالم مغرب ( اروپا ) به جنبش و بيدارى گام مينهاد . از اين رو سزاست كه دو عالم مزبور را جداگانه ياد كنيم :
1 - عالم عربى
دنياى عربى در عهد ابن خلدون به دو قسمت اساسى تقسيم ميشد : مغرب و مشرق .
كشورهايى را كه ميان مصر و اقيانوس اطلس واقع بود مغرب ميگفتند و مصر و ممالك عربى زبان پس از آن را از قبيل عراق و شام و حجاز و غيره مشرق ميخواندند .
اندلس هر چند از لحاظ موقع جغرافيايى در زمرهء بلاد مغرب بشمار ميرفت ولى از كشورهايى كه آنها را بطور كلى مغرب ميناميدند جدا بود .
الف - اندلس
بيشتر شهرهاى اندلس در آن روزگار از تصرف عرب خارج شده و زير فرمان اسپانياييها در آمده بود ، از آن جمله مهمترين مراكز تمدن اندلس مانند طليطله ( تولدو ) و قرطبه ( كوردو ) تا اشبيليه از تصرف عرب بيرون رفته بود و جماعات بسيارى از عربهاى ساكن شهرهاى مزبور به مغرب و افريقيه يعنى مراكش و تونس پناه برده بودند و تنها ناحيهاى از اندلس كه اعراب در آن حكومت ميكردند قطعهء كوچكى بود در جنوب غربى آن كشور ميان غرناطه و المريه و جبل فتح و در اين ناحيه كه در دست عرب باقى مانده بود دودمان بنو الاحمر حكومت ميكردند ، ولى امراى اين خاندان اغلب بر سر فرمانروايى با يك ديگر رقابت داشتند و با هم بدشمنى و پيكار ميپرداختند و گاهى هم با سلاطين مغرب ستيز و كشمكش آغاز ميكردند .
بسيارى از اوقات شاهزادگان و حكامى كه بر ضد سلاطين كشور خود قيام ميكردند اگر از اندلسيان مىبودند به مغرب پناهنده ميشدند و اگر از امراى مغرب بشمار ميرفتند باندلس پناه ميبردند و اگر بعللى ميان سلطان مغرب و سلطان اندلس اختلافى روى ميداد هر يك از آنها سران انقلابى را كه بكشور آنان پناهنده شده بودند بكشور ديگرى روانه ميكردند تا از اين راه در بلاد دشمن اضطراب و غوغا ايجاد كنند .
ابن خلدون دو بار باندلس مسافرت كرد . در مرتبهء نخستين سه سال در آنجا سكونت گزيد و سپس آزادانه آن كشور را ترك گفت و بار دوم بجز چند ماه در اندلس اقامت نكرد و باجبار از آنجا خارج شد .
ب - مغرب عربى
بلاد مغرب از آغاز انقراض دولت موحدان بسه دولت تجزيه شد كه سه خاندان فرمانروا در آنها حكومت ميكرد : خاندان مرينى در مغرب دور ( اقصى ) و خاندان عبد الواد در مغرب ميانه و خاندان حفص در مغرب نزديك كه آن را افريقيه ميناميدند .