فرمانروايى و آئين سلطنت در طبقهء مخصوص ( نيروى فرمانروا ) استقرار مىيابد و استوار مىشود .
بنابر اين طرطوشى آن دوران دولت را دريافته است كه در مرحلهء پيرى و فرسودگى بوده و تازگى آن به پژمردگى مبدل شده است ، چه در اين مرحله است كه دولتها نخست به موالى و تربيت يافتگان دستپرورده و سرانجام به سپاهيان مزدور اتكا ميكنند و بوسيلهء آنان از خويش بدفاع مىپردازند . او تنها دولتهاى ملوك طوايف را درك كرده است و فرمانروايى ايشان در روزگار اختلال كار امويان و انقراض عصبيت عربى آنان و مستقل شدن هر اميرى در ناحيهء خويش بوده است .
وى در دوران فرمانروايى مستعين بن هود و پسرش مظفر از مردم سرقسطه ميزيسته است [ 1 ] و در اين دوران هيچگونه عصبيتى براى ايشان باقى نمانده بود زيرا از سيصد سال پيش تجمل خواهى و آداب توانگرى بر عرب استيلا يافته و مايهء نابودى آنان شده بود و او تنها شاهزادگانى را ديده است كه بطور استقلال و بدون كمك عشاير خويش فرمانروايى ميكردهاند ، شاهزادگانى كه در آغاز تشكيل دولت از بقاياى عصبيت خويش در تشكيل دولت استفاده كردهاند و آنگاه كه آيين استقلال آنان استحكام يافته ديگر نيازى به ايل و تبار ندارند . از اين رو چنين اميرانى در شرايط مزبور مخالف و منازعى ندارند و در فرمانروايى خويش از جيرهخوران و مزد بگيران يارى ميجويند . اين است كه طرطوشى در اين باره بطور كلى سخن رانده و كيفيت امر را از آغاز تأسيس دولت در نيافته است ، در صورتى كه فرمانروايى جز براى خداوندان عصبيت حاصل نميشود . بنابر اين خواننده بايد اين نكته را دريابد و بحكمت ايزد [ 2 ] در اين باره پى ببرد . و خدا كشور خويش را بهر كه بخواهد ارزانى ميدارد [ 3 ] .
هامش
[ 1 - ) ] در « ينى » عبارت به صورت ديگرى است و ( مستعين ) ندارد بنابر اين سطر مزبور ممكن است بدينسان ترجمه شود : مردم سرقسطه در زير فرمانروايى ابن هود و پسرش مظفر بودند .
[ 2 - ) ] و بسر خدا . ( ينى )
[ 3 - ) ] وَ الله يُؤْتِي مُلْكَهُ من يَشاءُ 2 : 247 . سورهء بقره آيهء ، 248