چگونگى پوشيدن و به كار بردن و حتى شكل و رنگ آنها همواره از قوم پيروز تقليد مىكند و بلكه در همهء عادات و شئون زندگى به آن قوم تشبه ميجويد و اين خصوصيت را ميتوانيم در مناسبات ميان پسران و پدران ملاحظه كنيم كه چگونه پسران همواره از پدران خود تقليد ميكنند و خود را به آنان همانند مىسازند و منشأ اين جز اعتقاد پسران بكمال پدران خود چيز ديگرى نيست .
همچنين بهر كشور و شهرى در نگريم خواهيم ديد چگونه بيشتر مردم آنها از طرز لباس و رفتار نگهبانان و سپاهيان پادشاه تقليد ميكنند چه آنها را بر خويش چيره ميدانند . حتى اگر ملتى در جوار ملت ديگر باشد و آن را بر آن همسايه غلبه و تسلط باشد ملت همسايهء ضعيف از اين تشبه و اقتدا بهرهء بزرگى خواهد داشت چنان كه اين وضع هم اكنون در ( ميان مسلمانان ) اندلس با اقوام جلالقه [ 1 ] صدق مىكند ، و مىبينيم اهالى آن كشور در طرز لباس و وسايل آرايش و زينت و بسيارى از عادات و احوال بايشان تشبه ميجويند و حتى در ترسيم تصاوير روى ديوارها و كارخانهها و منازل از آنان تقليد ميكنند . چنان كه بيننده اگر با ديدهء حكمت بنگرد در مىيابد كه اين وضع علامت [ 2 ] استيلا و غلبه است . و فرمان مخصوص خدا است . و درين باره بايد در سر گفتار معروف : « عامه مردم بر دين پادشاهند » انديشيد ، چه مفهوم اين مثل نيز از همين قاعده بشمار ميرود ، زيرا پادشاه بر زيردستان خويش تسلط دارد و رعيت بوى اقتدا ميكنند چه اعتقاد مردم بپادشاهان مانند عقيدهء [ 3 ] پسران بپدران و شاگردان به معلمان است ، و خدا دانا و حكيم است [ 4 ] .
فصل بيست و چهارم هر گاه ملتى مغلوب گردد و در زير تسلط ديگران واقع شود بسرعت رو به نيستى و انقراض خواهد رفت
زيرا ، و خدا داناتر است ، هر گاه كاخ فرمانروايى ملتى واژگون گردد و
هامش
[ 1 - ) ] گاليس ،Galices، عيسويهاى لئونLeonو كاستيلCastille( دسلان ) .
[ 2 - ) ] در نسخههاى مصر و بيروت :
از علائم .
[ 3 - ) ] در « ينى » اقتداى .
[ 4 - ) ] هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ 12 : 83 . سورهء يوسف ، آيهء 83 . در چاپهاى مصر و بيروت اين جمله نيز پس از آيهء قرآن ديده مىشود : « و كاميابى به يارى او ، سبحانه و تعالى ، است » ولى در « ينى » آخر فصل مانند چاپ ( پ ) است .