بر ميانگيزاند خواه آن پرواز يا حركت ديدنى باشد و خواه شنيدنى . درين كسان چنان كه در گذشته ياد كرديم نيروى متخيله نيرومند است و از اين رو آن نيرو به يارى آنچه ديده يا شنيدهاند آنان را بجستجو بر ميانگيزاند و در نتيجه نوعى ادراك براى آنان حاصل مىشود . چنان كه قوهء متخيله هنگام خواب و تعطيل حواس نيز داراى همين خاصيت است و ميان محسوس ديدنى انسانى در بيدارى واسطه مىشود و آن را با انديشههايى كه دربارهء آن كرده است گرد ميآورد و در نتيجه رؤيا حاصل مىشود .
و اما غيبگويى ديوانگان بدان سبب است كه تعلق نفوس ناطقهء آنان به بدن ضعيف است و اين امر اغلب به علت فساد مزاج و ضعف روح حيوانى در امزجهء آنها است و از اين رو نفس ديوانه بسبب درد و رنج نقصان و بيمارى روح مستغرق و فرو رفته در حواس نيست و چه بسا كه روحانيت ديگرى از نوع شيطانى در تعلق نفس او به بدن فشار وارد ميآورد و به بدن وى در ميآويزد و بسبب اين ممانعت نفس وى ضعيف مىشود و سرانجام جنزدگى و ديوانگى به دو راه مييابد و وقتى به اين جنزدگى مبتلا مىشود خواه در نتيجهء بيمارى كلى و ضعف مزاج باشد و خواه بسبب مزاحمت نفوس شيطانى كه بوى در ميآويزند پديد آمده باشد ، مدتى از جهان حسى غيبت مىكند و لحظهء خاصى به عالم روح مىپيوندد و از آن جهان ادراك مىكند و بعضى از صورتها در نفس وى نقش مىبندد و خيال آنها را باز ميگيرد و چه بسا كه در اين حالت بىآنكه خود اراده كند سخنانى بر زبان او جارى مىشود . ولى ادراك غيبى كليهء اصنافى كه ياد كرديم آميخته و مشوب است و در آن حق و باطل هر دو دريافت مىشود زيرا هر چند عالم حس را هم از دست بدهند اتصال و پيوستگى بافق برتر براى آنان حاصل نميشود مگر پس از آنكه از تصورات بيگانه از ذات خود يارى جويند چنان كه در گذشته بيان كرديم و به همين سبب بدين گونه ادراكات و مشاعر دروغ راه مىيابد .
و اما فال گويان ( عرافان ) [ 1 ] نيز بادراكات ياد كرده وابستگى دارند و هم آنان را بعالم برين پيوستگى و اتصال نيست ، ليكن اين گروه انديشه را بر امرى كه بدان
هامش
[ 1 - ) ] عرافه نوعى از كاهنى است و تفاوت آن با كاهنى اينست كه كاهنى بامور آينده و عرافه بامور گذشته اختصاص دارد . رجوع به ص 264 بلوغ الارب ج 3 شود . و صاحب منتهى الارب عراف را به كاهن و فالگوى و پچشك يا پزشك ترجمه كرده است .