دور شود و بقواى باطنى باز گردد و توجه نفس به عالم حس و موانع آن تخفيف يابد و نفس ازو به صورتى كه در حافظه هست باز گردد بوسيلهء تركيب و تحليل صورتهائى خيالى از حافظه مجسم مىكند و بيشتر اين گونه صورتها از اشكال عادى و مأنوس است زيرا از مدركاتى منتزع ميشوند كه زمان ادراك آنها نزديك مىباشد ، سپس اين صورتها را به حس مشترك كه جامع حواس ظاهرى است فرود ميآورد و حس مشترك آنها را بر همان نحوهء حواس پنجگانهء ظاهرى درك مىكند و چه بسا كه نفس با آنكه با قواى باطنى در كشمكش است يكباره در لحظهء خاصى به ذات روحانى خود متوجه مىشود و با دريافت روحانى خود درك مىكند ، چه برين سرشت آفريده شده است و درين هنگام صورتهاى اشيائى را كه به ذات آن متعلق است اقتباس مىكند ، سپس اين صورتهاى درك شده را خيال باز ميگيرد و آنها را بر همان شكل حقيقى يا بصورتهايى مشابه آنها در قالبهاى معين تجسم ميدهد و اين صورتهاى مشابه با حقيقت محتاج بخوابگزارى و تعبير است و عمل تركيب و تحليل نفس در صورتهاى حافظه پيش از آنكه بادراك حقيقى در آن لحظه و توجه خاص نايل آيد همان خوابهاى پريشان و اشتباه آميز است و در صحيح آمده است كه پيامبر ، ص ، فرمود : رؤيا بر سه گونه است : نوعى از سوى خدا ، و گونهاى از سوى فرشته و نوع ديگر از سوى شيطان ، و اين تقسيم با آنچه ما ياد كرديم مطابقت دارد چه خوابهاى آشكار يا جلى از سوى خدا است و خوابهاى مشابه آنها كه بخوابگزارى نيازمند است از سوى فرشته است و خوابهاى پريشان از شيطانست ، زيرا اين گونه خوابها يكسره باطل است و سرچشمهء باطل هم شيطانست .
اينست حقيقت رؤيا و آنچه در هنگام خواب سبب آن مىشود و آن را بر ميانگيزاند و اين كيفيات از خواص نفس انسانى است كه در همهء افراد بشر يافت مىشود و هيچكس از آنها بىبهره نيست بلكه هر يك از افراد انسان نه يك بار بلكه بارها در عالم رؤيا وقايعى مىبيند كه در بيدارى صدق پيدا مىكند [ 1 ] و بطور قطع براى او پيش ميآيد
هامش
[ 1 - ) ] علت اين تعبير اين است كه در تمام چاپها ( ما صدر ) و در نسخهء ينى جامع ( ما صدق ) است كه صحيح هم همان است .