عالم بشريت و ارتقا به مدارك و مشاعر فرشتگى و فرا گرفتن سخن عالم روح است و از اين رو در نتيجهء جدايى ذات از خود و انسلاخ آن از افق بشريت و نزديك شدن به آن افق ديگر براى وى شدتى روى ميدهد . و اين همان معنى فشارى است كه پيامبر از آن در مبدأ وحى بدين گفتهء خويش تعبير كرده است : « پس مرا بفشرد چنان كه رنج به من رسيد آنگاه مرا بر انگيخت و سپس گفت بخوان گفتم من خواندن ندانم » و همچنين بار دوم و سوم چنان كه در حديث آمده است .
و گاهى اعتياد به تلقى وحى بتدريج و رفته رفته نسبت بدفعهء پيشتر اندكى امر را آسان مىكند . و به همين سبب نجوم [ 1 ] و سور و آيات قرآن كه در مكه نازل ميشد كوتاهتر از آنهايى بود كه در مدينه فرود ميآمد . و بايد در نظر گرفت كه دربارهء نزول سورهء براءة [ 2 ] در غزوهء تبوك روايت شده است كه تمام سوره يا قسمت عمدهء آن در حالى بر پيامبر نازل شد كه وى سوار شتر راه مىپيمود و حال آن كه هنگامى كه در مكه اقامت داشته است برخى از قسمتهاى سورههاى كوتاه مفصل قرآن [ 3 ] يك وقت بر او نازل ميشده و بقيهء آنها در وقت ديگر ولى آخرين قسمتى كه در مدينه نازل شده است آيهء ( الدين ) [ 4 ] است كه در درازى با آيات ديگر بسيار متفاوتست بخصوص با آياتى كه در مكه چون ( الرحمن ) و ( الذاريات ) و ( المدثر ) و ( الضحى ) و ( الفلق ) و امثال آنها نازل ميشد و از همين قسمت ميتوان يكى از وجوه تمايز ميان سور و آيات مدنى و مكى را كوتاهى و درازى آنها تلقى كرد و خدا راهنماى آدمى براستى است . اين بود ما حصل امر نبوت .
و اما كاهنى نيز از خواص نفس انسانيست چه در ضمن كليهء مطالبى كه در گذشته آورديم معلوم شد كه نفس انسانى داراى استعدادى است كه ميتواند
هامش
[ 1 - ) ] نجوم يكى از اسامى قرآنست و در قول خداى تعالى فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ 56 : 75 براى آتش نجوم خواند كه نجم نجم فرود آمد آيه از پس آيه و سوره از پس سوره ( تفسير ابو الفتوح ، ج 1 ص 6 ) .
[ 2 - ) ] مقصود سورة التوبة نهمين سورهء قرآنست .
[ 3 - ) ] مفصل قرآن : از حجر است تا آخر قرآن بقول اصح يا از سورهء جاثيه يا از قتال يا از سورهء ق ( عن النويرى ) يا از صافات يا از صف يا از تبارك ( عن ابن ابى الصيف ) يا از انا فتحنا ( عن الذرمارى ) يا از سبح اسم ربك الاعلى ( عن الفركاح ) يا از ضحى ( عن الخطابى ) و آنها را بدين سبب مفصل نامند كه فصول ميان سورهها بسيار است يا بسبب قلت منسوخ ( منتهى الارب ) .
[ 4 - ) ] مقصود آيهء مسمى به : الدين ( بفتح د ) است در سورهء 2 ( بقره ) آ : 281 : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ . . . 2 : 282