جنوبى آذربايجان ، در خاور ، نواحى اران [ 1 ] است كه بدرياى طبرستان پيوسته مىباشد . و در شمال اين كوهها قطعهاى از اين بخش ديده مىشود . كه در باختر آن مملكت سرير [ 2 ] است و اين مملكت در زاويهء شمال غربى كوههاى مزبور واقع است . و در سرتاسر زاويهء اين بخش نيز قطعهاى از درياى نيطش ديده مىشود كه خليج قسطنطنيه بدان منتهى مىگردد و ذكر آن گذشت .
و بر اين قطعه از درياى نيطش كشور سرير احاطه دارد و از شهرهاى آن بر ساحل درياى مزبور طرابزنده [ 3 ] واقع است .
و نواحى سرير ميان كوه ابواب و پايان شمالى اين بخش به يكديگر پيوسته هستند تا سرانجام در شرق بكوهى منتهى ميشوند كه نواحى مزبور را از سرزمين خزر جدا ميسازد و نزديك آخر آن بلاد شهر صول واقع است و در پشت اين كوه سد مانند ، قطعهاى از سرزمين خزر ديده مىشود كه بزاويهء شمال خاورى اين بخش ميان پايان شمالى آن و درياى طبرستان منتهى ميگردد .
و سرتاسر جهت باخترى بخش هفتم اين اقليم را درياى طبرستان فرا گرفته و قطعهاى از جنوب اين دريا باقليم چهارم داخل مىشود ، چنان كه در آن اقليم يادآور شديم ، كه بلاد طبرستان و كوههاى ديلم تا قزوين بر ساحل اين قطعه واقع است و در جانب باخترى اين قطعهء دريا قطعهء كوچك ديگرى بدان پيوسته است كه در بخش ششم اقليم چهارم واقع مىباشد و در شمال همين قطعه قطعهء ديگرى بدان مىپيوندد . كه در خاور بخش ششم واقع است و از اين بخش قطعهاى نزديك زاويهء شمال غربى اين دريا بيرون از آب باقى ميماند كه رود اتل [ 4 ] در آن به دريا مىريزد ، و از اين بخش در ناحيهء خاور قطعهاى بيرون از آب باقى ميماند كه از چادرگاههاى گروهى از تركان موسوم به غز بشمار ميرود [ و اين طايفه را خزر نيز مينامند و اين نام بر حسب عقيدهء كسانى است كه مىپندارند كلمهء خزر در تعريب تغيير يافته و حرف « خ » به « غ » تبديل شده و حرف « ر » از آن
هامش
[ 1 - ) ] زاب ( ن . ل ) .
[ 2 - ) ] « سرير » در شمال قفقاز و در مغرب دربند واقع بوده است ( دسلان ص 156 ج ) .
[ 3 - ) ] ( به كسر ب - ضم ز - فتح د ) طرابوزانTrebizonde( اطرابريده ) در چاپهاى مصر غلط است .
[ 4 - ) ] نام قديم رود ولگا «LVolga» است و در بعض چاپها « اثل » است .