يحيى ( برمكى ) درين سرزمين سدى همانند سد يأجوج و مأجوج بنيان نهاده و براى آن مدخلى ( باب ) ساخته است . بنابر اين همين كه رود و خشاب از بلاد تبت خارج مىشود و به اين كوه برميخورد از زير آن جريان مىيابد و پس از آنكه مسافت دورى را مىپيمايد به بلاد وخش ميرسد و نزديك بلخ در رود جيحون ميريزد و از اينجا رود جيحون بسوى شمال جريان مىيابد و از نزديك ترمذ ميگذرد و داخل بلاد گوزگان مىشود . و بلاد باميان [ 1 ] كه از بخشهاى خراسان بشمار ميرود در جانب شرقى بلاد غور ، ميان آن ناحيه و رود جيحون ، واقع است و بلاد ختل كه بيشتر آن كوهستانى است و همچنين بلاد وخش در كنارهء خاورى جيحون است .
و بلاد مزبور از شمال محدود به كوههاى بتم است و كوههاى ياد كرده از مرزهاى خراسان در جهت باخترى رود جيحون امتداد مىيابد و به سمت خاور ميرود تا كنارهء آن بكوه عظيمى ميرسد كه در پشت آن بلاد تبت واقع است و چنان كه ياد كرديم رود و خشاب از زير آن ميگذرد و كوه بتم نزديك باب فضل بن يحيى بدين كوه مىپيوندد و رود جيحون از ميان اين كوهها ميگذرد و رودهاى ديگرى نيز بدان مىپيوندد ، از آن جمله رود وخش كه از شمال ترمذ بساحل شرقى جيحون ميرسد و در آن ميريزد و رود بلخ كه نزديك گوزگان از جبال بتم سرچشمه ميگيرد و بساحل باخترى جيحون ميرسد و بدان مىپيوندد . و بر ساحل غربى اين رود بلاد آمل [ 2 ] است كه از نواحى خراسان بشمار ميرود . و در كرانهء خاورى رود در اينجا سرزمين سغد [ 3 ] و اسروشنه [ 4 ] از بلاد تركان ديده مىشود و در مشرق آن سرزمين فرغانه واقع است كه تا آخر خاور اين بخش امتداد دارد . كوه بتم سرتاسر بلاد تركان را تا شمال آن احاطه كرده است . و در جهت باخترى بخش نهم اين اقليم سرزمين تبت واقع است كه تا وسط بخش امتداد دارد و بلاد هند در جهت جنوبى و چين در
هامش
[ 1 - ) ] ناسان ( چاپهاى مصر و بيروت ) .
[ 2 - ) ] در چاپهاى مصر « آمد » ولى صحيح « آمل » است زيرا علاوه بر آمل طبرستان در تركستان نيز شهرى بنام آمل وجود داشته چنان كه صاحب منتهى الارب مىنويسد : آمل شهريست بر يك كروه از جيحون و عامه آن را آمو گويند . و « آمد » در بين النهرين است چنان كه در جاى خود خواهيم ديد .
[ 3 - ) ] از شهرهاى تركستان ( فهرست نخبة الدهر ) .
[ 4 - ) ] شهريست كه سيحون از آن ميگذرد ( فهرست نخبة الدهر ) .