سواحل غربى آن شهر بلخ و در سواحل خاورى آن شهر ترمذ است و شهر بلخ پايتخت تركان بوده است و اين رود يعنى رود جيحون از بلاد وخاب [ 1 ] در حدود بدخشان ، از آن قسمت كه هم مرز هند است ، بيرون ميآيد و در پايان شرقى قسمت جنوبى اين بخش روان مىشود و پس از اندكى مسير آن تغيير مىيابد و بسوى مغرب خميدگى پيدا مىكند و تا وسط اين بخش امتداد مييابد و در اين ناحيه آن را رود جرياب [ 2 ] مينامند سپس بسوى شمال خميدگى مييابد و از خراسان ميگذرد و همين مسير را مىپيمايد تا در درياچهء خوارزم [ 3 ] كه در اقليم پنجم است فرو ميرود چنان كه آن را ياد خواهيم كرد . و در مركز اين بخش كه از جنوب بشمال منحرف مىشود پنج نهر بزرگ كه از بلاد ختل [ 4 ] و وخش مىآيند از سمت مشرق بدان مىپيوندند و رودهاى ديگرى نيز از كوههاى بتم [ 5 ] كه در خاور رود و شمال ختل واقع است بدان ملحق ميشوند [ همچنين جيحون به ميزان شگرفى توسعه مىيابد ] [ 6 ] و در نتيجه به حدى پهناور و بزرگ مىشود كه همانندى ندارد و از رودهاى پنجگانهاى كه بدان مىپيوندد يكى رود وخشاب است . اين رود از بلاد تبت كه در جنوب خاورى اين بخش واقع است خارج مىشود و با انحراف بشمال بسوى غرب جريان مىيابد تا سرانجام در نزديكى شمال اين بخش كه داخل بخش نهم مىشود كوه بزرگى در مسير آن پديد ميآيد . اين كوه از وسط جنوب اين بخش ميگذرد و با انحراف به سمت شمال بسوى مشرق ميرود تا در نزديكى شمال اين بخش به بخش نهم ميرسد و آنگاه در بلاد تبت امتداد مىيابد تا به قسمت جنوب شرقى اين بخش منتهى مىشود و ميان تركها و بلاد ختل حايلى تشكيل ميدهد و بجز يگانه معبرى كه در وسط قسمت خاورى اين بخش ديده مىشود راه ديگرى در اين ناحيه وجود ندارد و فضل بن
هامش
[ 1 - ) ] در چاپ بولاق و ديگر چاپهاى مصر و بيروت : « وجار » و در چاپ پاريس « وخان » و در دائرة المعارف اسلامى « وخاب » است و ما اين صورت را ترجيح داديم .
[ 2 - ) ] چاپ پاريس « خربات » و چاپها و نسخههاى ديگر « خرباب » و « خرناب » و « خرياب » و در صورة الارض ابن حوقل ص 475 نيز « خرباب » است ولى در تركستان بار تولد ، ص 68 ، و دائرة المعارف اسلامى « جرياب » است و ما صورت اخير را برگزيديم .
[ 3 - ) ] درياچهء آرال «Aral» را متقدمان درياچهء خوارزم ميناميدند ( فهرست نخبة الدهر ) .
[ 4 - ) ] در چاپ پاريس « جيل » است .
[ 5 - ) ] در چاپ بولاق « بتن » ولى « بتم »LBottamصحيح است ، رجوع به تركستان بار تولد شود .
[ 6 - ) ] از « پ » و « ينى » .