امتناع آن در جنوب خط استوا از نظر اينست كه آن مقدار از اراضى را كه در شمال قابل تكوين مىباشد در اين ناحيه عنصر آب فرا گرفته است و چون بسبب غلبهء آب وجود عمران در منطقهء معتدل ممتنع است ديگر نواحى هم تابع آن ميباشند زيرا اجتماع و عمران امرى تدريجى است و شروع تدريجى آن از جهت وجود است نه از جهت امتناع .
و نقل حكايات متواتر دربارهء وجود عمران در خط استوا ، گفتار كسانى را كه ميگويند در اين ناحيه عمران ممتنع است رد مىكند . و خدا داناتر است .
و بايد پس از اين گفتار صورت نقشهء جغرافيا را چنان كه صاحب كتاب روجر ترسيم كرده است بياوريم ، سپس بتفصيل دربارهء جغرافى بگفتگو پردازيم [ 1 ] .
تفصيل سخن دربارهء جغرافى [ 2 ]
[ اين گفتار به دو بخش تقسيم مىشود : مفصل ، مختصر . در بخش مفصل دربارهء يكايك شهرها و درياها و رودهاى ناحيهء آبادان و مسكون زمين سخن ميرود كه در فصل آينده پس از اين مبحث خواهد آمد . و اما در بخش مختصر از تقسيم كردن قسمت آبادان زمين باقليمهاى هفتگانه و بيان عرض بلدها و نصف النهارهاى شهرها گفتگو مىشود و اين فصل را بدين گونه مسائل اختصاص ميدهيم و اينك بشرح آنها ميپردازيم :
در فصول پيش ياد كرديم كه كرهء زمين را از هر سو عنصر آب فرا گرفته چنان كه مانند دانهء انگورى در آب شناور است آنگاه قسمتهايى از آن بحكمت خدا از آب بر آمده تا منشأ عمران و تكوين عناصر گردد . برخى گويند اين قسمت از آب بر آمده نيمى از سطح كرهء زمين است كه ربع آن آباد و مسكون مىباشد و بقيهء آن ويران و باير است و بگفتهء گروهى نواحى آباد زمين فقط يك ششم آنست و دو سوى جنوب و شمال اين قسمت از آب بر آمده نامسكون و باير است و آبادانى و عمران ميان آن
هامش
[ 1 - ) ] در چاپهاى موجود و همچنين در « ينى » نقشهاى وجود ندارد .
[ 2 - ) ] در ذيل اين عنوان در چاپهاى موجود اختلاف فاحشى ديده مىشود و ما قريب شش صفحه ( از ص 88 تا ص 93 ) را كه در چاپ كاترمر ( پاريس ) اضافه بر چاپهاى ديگر بود ترجمه كرديم .