دروغ يارى خواهد كرد و اين نحوه تمحيص از تمام وجوه آن در منقح ساختن اخبار بهر طريقى كه عارض شود آسانتر و رساتر است و چه بسا كه شنوندگان خبرهاى محال را مىپذيرند و به نقل كردن آنها مىپردازند و ديگران هم باز آنها را از آنان روايت مىكنند . چنان كه مسعودى دربارهء اسكندر مىآورد كه چون جانوران دريايى ويرا از ساختن اسكندريه باز داشتند ( تابوتى از چوب بساخت و در درون آن [ 1 ] صندوقى از شيشه تعبيه كرد و خود در آن نشست و بقعر دريا فرو رفت و آن جانوران شيطانى و اهريمنى را كه در آنجا ديد ترسيم كرد و آنگاه مجسمههاى آنها را از فلزات بساخت و آنها را در برابر آن بنيان نصب كرد و آن جانوران وقتى بيرون آمدند و مجسمهها را ديدند گريختند و بدينسان ساختمان شهر پايان پذيرفت .
و درين باره افسانهء درازى مركب از اخبار خرافى و محال نقل مىكند ، زيرا صندوق شيشهاى چگونه ممكن است در برابر تصادم امواج دريا مقاومت كند ؟ و گذشته ازين پادشاهان هرگز به چنين كار خطرناك و غرور آميزى اقدام نميكنند و هر سلطانى بچنين عملى اعتماد كند بىگمان خود را در مهلكه مياندازد و فرمانروايى او در معرض زوال و سقوط قرار ميگيرد و مردم در گرد ديگرى حلقه ميزنند و از وى دور ميشوند ، چه ميدانند او بسبب چنين غرورى تلف مىشود و لحظهاى منتظر نميمانند كه ازين غرور خويش باز گردد .
علت ديگر محال بودن اين افسانه اينست كه :
صورتها و مجسمههاى مخصوص به جن و شياطين را هنوز كسى نشناخته است بلكه جنيان قادر بر متشكل شدن باشكال مختلف هستند و آنچه دربارهء سرهاى متعدد آنها ياد ميكنند ، مقصود زشت جلوه دادن و هولناك ساختن آنها است نه اينكه واقعيت داشته باشد . اينها همه انتقاداتى است كه بر اين حكايت وارد است ، ولى نكوهشى كه واضحتر از همه از لحاظ طبيعت نحوهء وجود آن را محال جلوه ميدهد اينست كه فرو روندهء در زير آب هر چند در درون صندوق بلورين هم باشد از لحاظ تنفس طبيعى هوا در مضيقه واقع ميگردد و بسبب كميابى هوا بسرعت روحش گرم
هامش
[ 1 - ) ] قسمت داخل پرانتز از چاپ پاريس است . در « ينى » همچنين است : تابوت الخشب و فى باطنه صندوق .