[ 1 ] كتاب نخست در طبيعت اجتماع بشرى و پديدههايى كه در آن نمودار مىشود ، چون : باديهنشينى و شهرنشينى [ 2 ] و جهانگشايى و داد و ستد و معاش [ 3 ] و هنرها و دانشها و مانند اينها و بيان موجبات و علل هر يك
بايد دانست كه حقيقت تاريخ خبر دادن از اجتماع انسانى ، يعنى اجتماع جهان و كيفياتى است كه بر طبيعت اين اجتماع عارض مىشود ، چون : توحش ، و همزيستى ، و عصبيتها و انواع جهانگشايىهاى بشر و چيرگى گروهى بر گروه ديگر ، و آنچه از اين عصبيتها و چيرگيها ايجاد مىشود مانند : تشكيل سلطنت و دولت و مراتب و درجات آن و آنچه بشر در پرتو كوشش و كار خويش بدست ميآورد چون پيشهها و معاش و دانشها و هنرها و ديگر عادات و احوالى كه در نتيجهء طبيعت اين اجتماع روى ميدهد . و راه يافتن دروغ بخير از امور طبيعى آنست [ 4 ] و آن را موجبات و مقتضياتى است ، از آن جمله : [ 5 ] پيروى از آراء و معتقدات و مذاهب مىباشد ، چه اگر روح آدمى در پذيرفتن خبر بر حالت اعتدال باشد از لحاظ درستى يا نادرستى و دقت نظر حق آن را ادا مىكند تا صدق آن از كذب آشكار شود .
ليكن اگر خاطر او به پيروى از يك عقيده يا مذهبى شيفته باشد بيدرنگ و در
هامش
[ 1 - ) ] در « ينى » پيش از كتاب نخست چنين است : بسم الله الرحمن الرحيم صلى الله على سيدنا محمد و على آله
[ 2 - ) ] شهرنشينى در اينجا مرادف كلمهءSedentaireيعنى خانهگزيدن و عدم تحرك و كوچ كردن است .
[ 3 - ) ] معاش را ابن خلدون بمعنى اعمى كه مرادف كلمهء « اقتصاد » امروزى است به كار ميبرد .
[ 4 - ) ] اشاره به : الخبر يحتمل الصدق و الكذب .
[ 5 - ) ] دكتر طه حسين اين قسمت را بمنزلهء متد يا روش ابن خلدون در تاريخ تلقى كرده و هفت عاملى را كه ياد كرده در ذيل سه امر گرد آورده است :
1 - پيروى از يك عقيده 2 - جرح و تعديل 3 - جهل بطبايع اجتماع ، رجوع به ص 37 تا ص 49 كتاب « فلسفة ابن خلدون الاجتماعية » و « دراسات عن ابن خلدون » ص 264 تا ص 268 شود .