تتمة ، قائل اين جملهء مشهور در آفاق هركس كه بوده از ابن يزدانيار يا أبو عبد اللّه بابويى « 1 » يا تاج العارفين أبو الوفاء يا باباطاهر همداني يا كسى ديگر غير آنها قصد وى از تفوّه بدين عبارت ظاهرا اظهار كرامتي يا خارق عادتي از قبيل اين حكاياتى كه در خصوص قائل اين عبارت در أفواه شايع است نبوده بلكه گويندهء اين عبارت چنانكه از سياق خود همين حكايات معلوم ميشود چون در مبدأ حال يكى از افراد عادى عامّه بدون هيچ گونه اهميّتى بوده وبعدها در اثر همّت بلند ورياضت وتهذيب نفس وتأسّى بسيرهء صلحا بدرجات عاليه رسيده ويكى از مشايخ مشهور صوفيّه شده بوده است بنابرين لابد وقتي از أوقات بعنوان تحديث بنعمت بارى تعالى وبنحو تمثيل وكناية بدين جمله تكلّم نموده بوده ومقصود أو اين بوده كه من مردى كرد يعنى مردى عامي وجاهل ونادان وخشن وعارى از هرفضيلتى بودم وبعدها در اثر تربيت مشايخ وسير وسلوك ورياضت مردى عربى يعنى جامع فضايل وآداب وسنن قومي كه از نقطهء نظر مسلمين اشرف وانجب وأفضل أقوام روى زمين بودهاند شدم ، تقريبا از جنس مضمون اين ابيات مولوى « 2 » :
گر ز نام وحرف خواهى بگذرى * پاك كن خود را ز خود هان يكسرى
همچو آهن ز اهنى بىرنگ شو * از رياضت آينهء بىزنگ شو
خويش را صافي كن از أوصاف خويش * تا ببينى ذات پاك صاف خويش
بيني اندر دل علوم أنبيا * بىكتاب وبىمعيد واوستا
بىصحيحين وأحاديث ورواة * بلكه اندر مشرب آب حياة
سرّ أمسيت لكرديّا بدان * راز أصبحت عرابيّا بخوان
سرّ أمسينا وأصبحنا ترا * مىرساند جانب راه خدا
وسپس بعدها بمرور زمان مردم عوام بعادت خود اين عبارت را كه مقصود از آن چنانكه گفتيم امرى تمثيلى وكنايهء رمزى بوده آنرا بمعنى مادّى تحت اللّفظى
هامش
( 1 ) - يعنى صاحب ترجمه متن حاضر شدّ الأزار ص 159 - 160 ، ونفحات الأنس 362 - 363 ، -
( 2 ) - مثنوى چاپ علاء الدولة ص 90 ،