واستوزر الصّاحب تاج الدّين « 1 » وكان قبل ذلك وزيرا للسّلطان مسعود بن محمود « 2 »
هامش
( 1 ) - مقصود أبو الفتح تاج الدين بن دارست شيرازي است از مشاهير عمّال ووزراء سلجوقيان ، وى چندين نوبت بوزارت سلطان مسعود بن محمّد بن ملكشاه ( 526 - 547 ) نايل آمد ودر سنهء 526 در جنگى كه ما بين سلطان سنجر وسلطان مسعود مزبور در حوالي دينور روى داد وسنجر غالب گرديد از جمله كساني كه بدست سپاهيان سنجر أسير شدند يكى همين تاج الدين بن دارست بود كه در آنوقت وزير مسعود بود ( تاريخ سلجوقيهء عماد كاتب ص 159 ، وزبدة التواريخ ص 101 ) ، ويس از آن در عهد حكومت أمير بوزابه بر فارس يعنى ما بين سنوات 532 - 542 بوزارت أمير مزبور ارتقاء جست ولى على التحقيق معلوم نيست در چه سالى ، در سنهء 540 كه سه نفر از أكابر امراء مسعود يعنى أمير بوزابهء مزبور وعبد الرحمن بن طغايرك وعبّاس والى رىّ با يكديگر عقد اتفاقي بسته وأمور دولت را منحصرا در دست گرفتند وبر سلطان مسعود كاملا مسلّط گرديدند سلطان را مجبور نمودند كه وزارت خود را بصاحب ترجمه تفويض نمايد ( عماد كاتب ص 214 ، وابن الأثير 11 : 40 ، وزبدة التواريخ 118 ) ، وعماد كاتب كه با صاحب ترجمه معاصر بوده در اين موقع در تاريخ سلجوقيه در حقّ وى چنين نويسد : « ذكر وزارة تاج الدين ابن دارست الفارسي : قال كان ابن دارست وزير بوزابه صاحب فارس فرتبه في وزارة السّلطان [ مسعود ] ليصدر الأمور على مراده ويورد على وفق ايراده وكان هذا الوزير رفيع القدر وسيع الصّدر محبّا للخير مبغضا للشرّ فما فعل امرا ينقم عليه ولا أحال حالا يتوجّه لأجلها اللائمة عليه ، ونائبه امين الدين أبو الحسن الكازروني ذو الدين المتين والحلم الرّزين والاستهتار باعمال البرّ والاشتهار بأفعال الخير » ، - در سنهء 541 كه أمير عبّاس والى رى مذكور در فوق بتدبير سلطان مسعود در بغداد كشته شد سپاهيان عبّاس در كوچههاى بغداد بناى شورش گذاردند وعوام وأوباش يقصد غارت سراى تاج الدين وزير مزبور هجوم آوردند سلطان در حال جماعتى سواران فرستاد تا خانه أو را از نهب وتاراج محفوظ داشتند ، واندكى پس از اين واقعه بخواهش خود صاحب ترجمه سلطان أو را از وزارت خود منفصل نموده با اعزاز واكرام تمام بفارس نزد مخدوم قديمى خود بوزابه بازفرستاد وبا أو قرار گذارد كه در فارس از بذل مساعي خود در استمالت بوزابه وجلب رضاى أو نسبت بسلطان وكفّ شرّ أو بقدر امكان كوتاهى ننمايد . - ( عماد كاتب 217 - 218 ، وابن الأثير 11 : 44 ) ، در سنهء 549 سلطان محمد بن محمود بن محمد بن ملكشاه ( 547 - 554 ) أو را از فارس بأصفهان طلبيد تا وزارت خود را بدو دهد وأو بأصفهان آمد ومدّتى نيز در آنجا توقف نمود ولى بالأخره سلطان از آن خيال منصرف گرديد ووزارت خود را بشمس الدين أبو النجيب درگزينى داد ( عماد كاتب ص 245 ) ، واز اين فقره أخير معلوم ميشود كه صاحب ترجمه بنحو قدر متيقن تا حدود 550 در حيات بوده است واز اين ببعد معلوم نشد چه مقدار ديگر زيسته است ، - واز كتاب حاضر چنانكه در متن ملاحظه ميشود صريحا برميآيد كه تاج الدين صاحب ترجمه بوزارت اتابك سنقر بن مودود اوّلين پادشاه از سلسلهء سلغريان فارس ( 543 - 558 ) نيز نايل آمده بوده است ، - ودر شيرازنامه ص 147 - 148 گويد كه وى بوزارت ملكشاه بن محمود [ بن محمد بن ملكشاه سلجوقى ] در شيراز نيز منتصب شده بوده است ولى چون در اين فصول فترت ما بين ديالمه وسلغريان شيرازنامهء
مطبوع مشحون از اغلاط وأوهام واشتباهات تاريخي است اين سخن أو نيز با نهايت احتياط بايد تلقّى شود ، - ودر ختام اين نكته را نيز ناگفته نگذريم كه صاحب ترجمه بتصريح عماد كاتب ص 215 خواهرزادهء تاج الملك أبو الغنايم مرزبان بن خسرو فيروز معروف بابن دارست وزير تركان خاتون زوجهء ملكشاه ورقيب بزرگ نظام الملك طوسي كه بنابر مشهور قتل نظام الملك باغواى أو بوده ميباشد وبهمين علّت بود كه غلامان نظام الملك چنانكه در كتب تواريخ مشروحا مذكور است بانتقام خون مخدوم خود ناگهان بر سر أو ريخته اعضاى أو را از هم قطعهقطعه كردند ( عماد كاتب 61 - 63 ، 215 ، وعموم كتب تواريخ در شرح أحوال نظام الملك ) ،
( 2 ) - چنين است در هرسه نسخه ، وآن غلط فاحش ناشى از تحريف نسّاخ يا اشتباه خود مؤلف است وصواب چنانكه ما بين دو قلّاب در متن تصحيح كردهايم مسعود بن محمد است چه باتفاق مورخين تاج الدين مزبور وزير سلطان مسعود بن محمد بن ملكشاه بوده است ، وبعلاوة ما بين سلاطين سلجوقيّه پادشاهى موسوم بمسعود بن محمود أصلا وجود نداشته تا فرض كنيم كه شايد تاج الدّين مذكور وزير أو نيز بوده است ،