بدست آوردن علوم باستانى تا آخرين مرحله سعى و كوشش رفته ، و از بذل مال و تشويق
هامش
در مسجد برگزار مىكرد . سپس بيرون آمده ، فرسنگها در راه خراسان طى مىكرد و راه را بر مردم مىگرفت . و اسب كهرى داشت كه دست و پاى آن را با پارچه سفيد مىبست تا اگر كسى او را ببيند گمان كند كه بر اسب دست و پا سفيدى سوار است ، و پوشاك خود را عوض مىكرد ، و نقاب مىگذاشت ، و جاسوسانش وى را از حركت قافله ، و مسافران مالدار آگاه مىنمودند ، و چه بسا كه با آنان بجنگ و ستيزه مىافتاد ، و آنان را مغلوب مىكرد . و صبحگاهان همه وى را در مسجد مىديدند كه با آنها نماز را ادا مىنمايد . پس از چندى كارش شهرت پيدا كرده و مردم بوى ظنين شدند . ولى در اثر گواهى گروهى كه او نماز را در مسجد با آنها ادا مىنموده است مردم باشتباه افتادند ، و او نيز پس از چندى از اين كار دست برداشت ، و توبه كرده و مرگ او را در ربود . از او سه كودك بجا ماند ، و مأمون آنها را باسحاق بن ابراهيم مصعبى سپرد ، و او هم آنها را نزد يحيى بن ابو منصور ، در بيت الحكمه جاى داد ، و مأمون از شهرهاى روم مرتبا باسحاق نامههائى دربارهء مواظبت از آنها مىنوشت ، كه اسحاق مىگفت ، مأمون مرا دايه و پرستار پسران موسى بن شاكر كرده است . و اين كودكان روزگار را بهسختى و بدى مىگذراندند و جيره و مواجب كمى داشتند به همانگونه كه اصحاب مأمون را - برسم خراسانيان ، جيره و مواجب كم بود . پسران موسى بن شاكر در علم و دانش خوب از كار درآمده ، و ابو جعفر كه بزرگتر و برتر از همه بود ، از هندسه و نجوم بهرهء زيادى پيدا كرده و اقليدس و مجسطى را به خوبى مىدانست . و كتاب زيادى در نجوم ، و هندسه ، و اعداد ، و منطق جمع كرده ، و پيش از ورود به خدمت ، براى جمعآورى كتاب شور و شوقى داشت ، و بردبارى زيادى از خود نشان مىداد . و از سركردگان برجستهء بشمار مىرفت . و زمانى كه تركان پيروزى يافتند ، و دولت را بدست گرفتند ، و دولت خراسانيان از ميان رفته ، و بعراق منتقل گرديد ، جاه و منزلتش فزونى يافته ، و در زندگانيش وسعتى دست داده ، و درآمد ساليانهاش از مقر خلافت ، و فارس ، و دمشق ، و جاهاى ديگر به چهارصد هزار دينار رسيد ، و درآمد ساليانه برادرش احمد در حدود هفتاد هزار دينار بود . احمد بپايه برادرش در علم نمىرسيد ، جز در علم حيل كه در آن پيروزمنديهائى بدست آورد ، كه نه برادرش و نه كسى ديگر از محققان باستانى ، چون ايدن ، و ديگران به آن پايه نرسيدند . اما حسن ، كه سومى باشد ، در هندسه يگانهء زمان خود بود ، و در اينباره ذوق طبيعى شگفتانگيزى داشت كه در كسى ديده نشده ، و هرچه مىدانست ، از روى ذوق طبيعى خود بود . و از كتابهاى هندسه تنها شش مقاله اول اقليدس را در اصول هندسه ، كه نيمى از آن كتاب بود خوانده ، ولى در اثر هوش و ذكاوت ، و حافظه فراوانى كه داشت ، به قوت فكر خود مسائلى استخراج نمود ، كه پيشينيان موفق باستخراج آن نشده بودند ، مانند قسمت زاويه به سه قسمت متساوى ، و چيزهاى ديگر - انتهى - و باز دارد :
و موسى بن شاكر در علم هندسه برجستگى داشت ، او و پسرانش محمد بن موسى با برادرانش ، احمد و حسن ، همگى در رياضيات و هيئت افلاك ، و حركات نجوم ، بر هركس برترى داشتند و موسى بن شاكر از منجمان مأمون بود ، و سه پسرش در هندسه و علم داناتر از همهء مردم بودند .