مفسران آن : اسكندر دو تفسير دارد . تا اشكال حمليه « 1 » كه يكى از ديگرى بهتر بوده . و ثامسطيوس تمام آن دو مقاله را در سه مقاله تفسير نمود . و يحيى نحوى آن را تا اشكال حمليه « 2 » تفسير نمود و قويرى نيز آن را تا سه مقاله و ابو بشر متى دو مقاله تمام را تفسير كرده است ، و كندى نيز تفسيرى از اين كتاب دارد .
سخن دربارهء ابو دقطيقا كه انالوطيقاى دوم است
قسمتى از دو مقاله آن را حنين بسريانى ترجمه كرده ، و اسحاق همه را بسريانى درآورد ، و متى ترجمه اسحاق را به عربى برگردانيد . مفسران آن : ثامسطيوس شرحى بر تمام اين كتاب دارد . و اسكندر شرحى بر آن دارد كه نايابست . و يحيى نحوى نيز آن را شرح كرده ، و ابو يحيى مروزى كه متى اين كتاب را بر او قرائت داشته بود سخنانى در آن دارد . و ابو بشر متى ، و فارابى ، و كندى نيز شرحى بر آن دارند .
سخن درباره طوبيقا
اسحاق از اين كتاب ترجمهء بسريانى دارد ، و يحيى بن عدى ترجمه او را به عربى درآورد دمشقى هفت مقاله از آن را ترجمه كرده ، و مقاله هشتم آن را ابراهيم بن عبد اللّه ترجمه كرده ، و از ترجمههاى قديم نيز گاهى بدست آيد . مفسران آن : يحيى بن عدى در مقدمهء ترجمهء كه بر اين كتاب دارد ، گويد : من تفسيرى از گذشتگان بر اين كتاب نيافتم ، جز تفسير اسكندر از قسمتى از مقاله اول ، و مقاله پنجم ، و ششم ، و هفتم ، و هشتم . و تفسير امونيوس از مقاله اول ، دوم ، سوم ، و چهارم . و در تفسير خود اتكاء بچيزهائى داشتم كه از تفسير اسكندر ، و امونيوس فهميده بودم . و عبارت مترجمان اين دو تفسير را هم اصلاح كردهام .
و تفسير يحيى از اين كتاب در حدود هزار ورق است .
و بگفته ديگرى جز يحيى : امونيوس چهار مقاله اول را شرح كرده ، و اسكندر چهار مقاله آخرى را شرح نموده تا دوازدهمين موضع از مقاله هشتم . و ثامسطيوس باقى موضعها را شرح كرده است . فارابى هم تفسيرى از اين كتاب ، و هم خلاصه از آن دارد . و متى مقاله اول را تفسير نموده ، و اسحاق مقداريرا كه امونيوس و اسكندر تفسير نمودهاند ترجمه كرده ، و ابو عثمان دمشقى نيز ترجمهء از اين كتاب دارد .
هامش
( 1 - 2 ) در متن فلوكل - الاشكال الجملية است ولى صحيح آن - الاشكال الحملية - است كه از مصطلحات علم منطق است : در ( ش ) نيز - الاشكال الحملية - است ( ر . ك . ) تاريخ الحكماء قفظى ص 36 -