كرده ، و بپادشاه گفت . هنوز هم مقدار زيادى از اين نوع كتابها در سند ، و هند . و جرجان ، و ارمان « 1 » ، و بابل ، و موصل ، و نزد روميان باقى مانده است .
حكايت ديگر ابو معشر در كتاب اختلاف الزيجات چنين گويد : پادشاهان ايران باندازهء بنگاهدارى علوم و باقى ماندن آن بر روى زمين علاقمندى داشتند كه براى محفوظ ماندن آنها از گزند و آسيب زمانه ، و آفتهاى زمينى و آسمانى ، گنجينه كتابها را از سختترين و محكمترين چيزى برگزيدند كه تاب مقاومت با هرگونه پيش آمدى را داشته و پايدارى و دوامش در مقابل سير و گردش زمانه زياد بوده ، و عفونت و پوسيدگى كمتر به آن راه داشت . و آن پوست درخت خدنگ « 2 » بود كه به آن توز گويند . چنان كه هنديان و چينيان ، و مردمان سائر ملل و اقوام در اين كار از آنان پيروى نموده ، و حتى براى سختى و محكمى ، و همچنين نرمى و دوامى كه داشت كمان تيراندازى را نيز از آن ساختند .
و پس از آنكه بهترين وسيله را براى نگاهدارى علوم بدست آوردند ، براى يافتن بهترين جا و محل ، بجستجوى زمينها و شهرستانها برخواستند كه بهترين آبوهوا را داشته باشد و عفونتش كمتر ، و از لرزش زمين و فروريختگى بدور و در گلش آن چسبندگى باشد كه ساختمانها براى هميشه استوار و پايدار بماند . و پس از آنكه همه جاى مملكت را كنجكاوى و جستجو نمودند ، در زير اين گنبد كبود شهرستانى را با اين صفات ، جز اصفهان نيافتند ، و در آنجا نيز به تمام گوشه و كنارها رفته و بهتر از رستاك جى « 3 » جايى نديدند ، و در اين رستاك ، همين محلى را كه ، پس از ساليان دراز در آن شهر جى بنا شده ، موافق منظور خود يافتند . و بقهندژ « 4 » كه ميان شهر جى قرار داشت ، آمده ، و علوم
هامش
( 1 ) فرهنگ نفيسى ارمان را نام شهرى نوشته و قاموس الاعلام تركى زير كلمه - ارمنت - چنين دارد در ساحل رود نيل نزديك خرابهها شهر سيبه قصبهايست كه در زمان بطالسه و روميان ، شهر بزرك و مشهورى بنام ارمونتيلس بود و در جاى ديگر كلمه ارمان را نيافتيم .
( 2 ) خدنگ بر وزن پلنگ نام درختى است بسيار سخت كه از چوب آن نيزه و تبرزين اسب سازند ( برهان قاطع بتصحيح آقاى دكتر معين ) .
( 3 ) جى بكسر اول و سكون ثانى ولايت صفاهان را گويند عموما . و بلوكى از بلوكات آن را خصوصا ( برهان قاطع بتصحيح آقاى دكتر معين ) .
( 4 ) قهندز معرب كهن دژ اسم عام است بنام قلعه قديم ، و علم براى چند قلعه قديم است ( برهان قاطع بتصحيح آقاى دكتر معين ) .