تا آنجا كه بتواند از علوم و كتابها ربوده و به شهر خود روانه خواهد كرد ، ازاينجهت در عراق علم رو به اندراس گذاشته و از هم پاشيده شد ، و علما با هم اختلاف پيدا كرده ، و از ميان رفتند . و در مردم حالت تعصب و طرفدارى پيدا شده ، و هر دستهاى براى خود پادشاهى برگزيده ، و بملوك الطوائف شهرت يافت .
ولى مملكت روم كه پيش از اسكندر ، در اختلافات ، و جدائى ، و كشمكش « 1 » بسر مىبرد به زير پرچم يك پادشاه درآمده ، و همه با هم متحد و يكدل و يكزبان شدند ، اما مملكت بابل به همان بيسر و سامانى و فساد و ناتوانى باقيمانده ، و مردمانش مقهور و مغلوب ، نه قدرت دفاع را از خود داشتند ، و نه مىتوانستند ستمديدهء را در پناه خود نگاه دارند . تا آنكه اردشير بن بابك ، از خاندان ساسان بپادشاهى رسيد . و آن پراكندگيها ، و جدائيها را مبدل به اتحاد و يگانگى نموده ، دشمنان را سركوب كرده ، و بر شهرها استيلا يافته ، و مردم را بدور خود جمع كرده ، و آن تعصب و دستهبنديها را از ميانشان برداشت ، و همينكه زمام كليه امور را بدست گرفت ، مردمانى را بهند و چين و روم فرستاد تا از تمام كتابهائى كه نزدشان بود نسخهبردارى نمايند ، و بجستجوى مقدار كمى هم كه در عراق بود برآمده ، و همه آنها را جمعآورى كرده . و از آن پراكندگى درآورده ، و اختلاف و تباينى كه در آنها پيدا شده بود بر طرف كرد . و پسرش شاپور نيز ، پس از وى ، همين رويه را دنبال نمود تا آنكه تمام آن كتابها بپارسى و به همان صورتى درآمد كه در زمان هرمس بابلى پادشاه مصر بوده ، و دوريتوس سريانى ، و فيدورس يونانى از شهر آتينى « 2 » معروف به شهر دانش ، و بطلميوس اسكندرانى و فرماسب هندى آن را شرح و بهمانگونه كه خودشان آن را از روى اصل آن كتابها كه در بابل بود فرا گرفته بودند ، بمردم آموختند .
و پس از او ، كسرى انوشيروان نيز براى علاقه و محبتى كه بعلم و دانش داشت ، بجمع و تأليف آن كتابها پرداخته ، و به آن عمل مىكرد . و در هر دوره ، و زمانى مردم تجربياتى تازه ، و علوم نوينى دارند كه زائيده گردش ستارگان در برجهاى آسمان ، براى ادارهء زمان ، بامر خداوند متعال مىباشد .
گفتههاى ابو سهل به اينجا پايان يافت .
اسحاق راهب در تاريخ خود گويد : بطولوماوس فيلادلفوس ، كه از شاهان اسكندريه بود ، در دوران پادشاهى خود ، بجستجوى كتابهاى علمى پرداخت ، و اين كار را در عهده مردى بنام زميره گذاشت ، و او گويد كه پنجاه و چهار هزار و يكصد و بيست كتاب جمعآورى
هامش
( 1 ) ف ( التجارب ) ش ( و التحارب )
( 2 ) همان شهر اتنه پايتخت يونان است .