ابو سهل بن نوبخت « 1 » ، در كتاب النهمطان گويد : علومى گوناگون ، و انواع كتابها رو بفزونى گذاشت ، و از وجوه مسايل و مآخذى كه بدست آمده ، و ستارگان هم بر آن دلالت دارد ، چنين برمىآيد كه حوادثى قبل از ظهور اسباب و موجباتش ، و قبل از معرفت مردم به آنها ، در شرف وقوع بوده ، چنان كه بابليان « 2 » در كتابهاى خود آن را بيان داشته . و مصريان از آنان آموخته ، و هنديان در شهرهاى خود به آن عمل نمودند . و مردم همچون بشر اولى بودند كه هنوز دست بگناهى نيالائيده ، و به كارهاى زشت و پليد آلوده نگشته ، و در منجلاب نادانى و جهالت نيفتاده بودند . ولى همينكه در آنان و انديشه و آرزوهايشان كجروى و سرگشتگى راه يافت . بهطورىكه رفتار و كردارشان در كتابها بثبت رسيده از بىخودى در وادى ضلالت و گمراهى حيران و سرگردان گرديده . و دانش و معرفت از خاطرشان زدوده گرديد و مدتها روزگار را به همان احوال و منوال گذراندند . تا آنكه در ميان اعقاب و بازماندگانشان مردمان مؤيد و موفقى پديد آمد كه بفكر و انديشهء در گذشتههاى خود و سنجش و دانستن آن فتاده ، و دريافتند كه در گذشته نسبت به دنيا و شئون آن چه علوم و معارفى بوده ، و مردمش در چه احوال و شرائطى زندگانى داشتند ، و مواضع افلاك آسمان ، و راهها ، و درجات « 3 » ، و دقائق « 4 » آن . و منازل علوى و سفلى با مجارى و ناحيههايش چگونه بوده است .
و اين امر در دوران پادشاهى جم پسر اونجهان « 5 » بود ، كه دانشمندان به آن پى برده ،
هامش
( 1 ) فضل بن ابو سهل از منجمانى بود كه در دار الحكمه به كار ترجمه از فارسى به عربى اشتغال داشت . و در سال 815 ميلادى ( 193 هجرى ) وفات يافته و از تأليفاتش جز مقدارى از كتاب النهمطان فى معرفة طالع الانسان ، چيزى بدست نيامد . ( اعلام المنجد )
( 2 ) بابل ناحيهايست كه كوفه و حله در آن بوده ، جادو و شراب را به آن نسبت دهند بقولى دماوند . و بگفته ابو الحسن ، بابل كوفه است ، ابو معشر كلدانيان را اولين سكنه آنجا دانسته ، و بعضى گفتهاند نوح عليه السلام اولين كسى است كه بعد از طوفان در آنجا مقيم گرديد و آبادى آنجا بوى نسبت دادهاند . ( معجم البلدان ) .
( 3 و 4 ) درجات و دقائق كه جمع درج و دقيقه است از اصطلاحات منجمان در تحديد طول و عرض جغرافيائى بوده ، و درجهء گردش يك شبانهروز آفتاب در فلك بمساحت بيست و پنج فرسنگ است . هر درجه به شصت دقيقه : و هر دقيقه به شصت ثانيه و هر ثانيه به شصت ثالثه ، به همين گونه هرچه بالا رود ، تقسيم شده است . ( معجم البلدان ص 39 )
( 5 ) جم يا جمشيد پسر ويونگهان ، و معرب آن ويونجهان است ( يادداشتهاى گاتها تأليف استادپور داود ص 425 )