مشترك سخن گفت : عامل روشنكننده سكهها هستند . در شهرهاى مختلف ، بلغار ، خوارزم ، سراى و كريمه ، نمونههايى از سكهها برجا ماندهاند . اين سكهها كه متعلق به نواحى و ادوار متفاوتى هستند به تقريب از روى نمونهء واحدى ضرب شدهاند ، ولى سكههايى وجود دارند كه در نواحى مختلف طى يك سال ضرب شدهاند . اين سكّهها به كلى مغاير يكديگرند . بر اين سكهها حروف ، نوشتهها و مطالب متفاوتى را مشاهده مىكنيم . اين سكهها نمودار وحدت فرهنگى نيستند . هرگاه اين سكهها را با سكههاى ضرب شده در عهد خلافت مقايسه كنيم وجههء خاص آنها مشخص گردد . در روزگار عباسيان حروف سكههايى كه ظرف يك سال در نواحى مختلف از جمله سمرقند و بغداد ضرب شدهاند ، با وجود بعد مسافت و در شرايطى كه دولت خليفه در سمرقند از قدرت چندانى برخوردار نبود و سرزمين مذكور از سوى دودمان ديگرى اداره مىشد ، مشابه يكديگر بودند . در اردوى زرين سكههايى را مىبينيم كه از نظر تزئينات ، قطع و غيره مختلف هستند ، ولى از نظر زمان ، در يك زمان ولى در نواحى مختلف ضرب زده شدهاند . در هر صورت ، فرهنگ اردوى زرين باعث رد نظريهاى مىشود كه بايد آن را به دست فراموشى سپرد . نظريه مزبور حاكى از آن است كه عقبماندگى فرهنگى روسيه حاصل هجوم مغولان بوده است و هرگاه اسارت در زير يوغ مغولان نمىبود ، روسيه در سطح فرهنگى اروپاى غربى قرار مىگرفت . اكنون مىتوان گفت كه بويژه در عهد فرمانروايى مغولان راه كاروانرو از روسيه گذشت و روسيه به مرحلهء ايجاد روابط نزديك و منسجم با شرق و اروپاى غربى گام نهاد . در صورتى كه پيش از آن ، ورود نووگورود و شهرهاى ديگر به اتحاد هانزا ناممكن بود . فرهنگ در دوران حاكميت مغولان به روسيه روى آورد . هرگاه زندگى در مسكو را با ادوار گذشته و به عنوان نمونه با زندگى در كيف قياس كنيم ، درمىيابيم كه مسكو در اين زمان به پيشرفتهاى بزرگترى نايل گرديده است . گروهى عقبماندگى روسيه از اروپاى غربى را حاصل عدم شركت آن در جنگهاى صليبى و غيره مىدانند . در غرب ، آثار عربى به زبانهاى اروپايى ترجمه مىشدند ، ولى در روسيه اصول دين مسيحيت كه از بيزانس اقتباس شده بود داراى آنچنان پايگاه محكمى بود كه با توجه به ارتباط مستقيم روسيه با اردوى زرين و خوارزم حتى در يك مورد هم ديده نشده است كه يك اثر ادبى شرق مستقيما از مشرق زمين اخذ و به زبان روسى ترجمه شده باشد . مىدانيم كه بعضى از آثار مشرقزمين به
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 85
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص٨٥