مسلمان بوده است . به ويژه آنكه در زمان تاتارها راه عمده بازرگانى از سراى مىگذشت « 1 » .
اروپاى غربى پيش از ايلغار مغول به خاور دور توجهى نداشت . پس از حملهء مغولان ، جهانگردان و بازرگانان اروپايى از راه روسيه و سرزمين اردوى زرين سفر به چين را آغاز نمودند و راهى بازرگانى پديد آمد از سراى ، سرايچيك ، خوارزم و از خوارزم از طريق اترار و آلماليق ( در نزديكى كولچى ) مىگذشت . اين زمان ، تنها دورهاى بوده كه تمام سرزمينها از روسيه تا چين زير سلطهء يك قوم و يك دودمان متحد شدند . اين زمان در واقع دوران پيشرفت كاروانهاى بازرگانى و زمينهساز ارتقاء فرهنگ بود . شهرهايى كه در اين مسير قرار داشتند ناگزير به پيشرفتهايى دست مىيافتند و همين امر موجبات ارتقاء فرهنگ را فراهم مىآورد . خوارزم كهنترين منطقهء فرهنگى به شمار مىرفت . فرهنگ خوارزم در سراسر منطقهء اطراف ولگا مؤثر افتاد . بعدها تيمور استادكاران خوارزمى را به سمرقند فراخواند و آنها كار شهر سبز را به فرمان او بنا نهادند كه خرابههاى آن تاكنون نيز بر جا مانده است . در محدودهء خوارزم آثار تاريخى باشكوهى از سدهء 14 ميلادى برجا مانده و زمان آنها نيز دقيقا مشخص شده است . از آن جمله است مزار تورابيگ خانم همسر حاكم خوارزم « 2 » .
آن زمان ، اورگنج مهمترين شهر خوارزم بوده و چنانكه ابن بطوطه نوشته است اين شهر شكوهمند مركز عمده بازرگانى به شمار مىرفته است . جهانگردان اروپاى غربى نيز از اورگنج به همانگونه ياد كرده ، آن را ثروتمندترين شهر بر سر راه بازرگانى ياد شده ناميدهاند . شهرى كه همهء كالاها در آن به فروش مىرسيد و هر مقدار نقره كه براى سفرهاى بعدى لازم مىآمد در اين شهر قابل ذخيره بود .
در اينجا به موزائيكهاى زيبا و باشكوه سقفهايى برمىخوريم كه پديدهء نادرى در ساختمان ابنيهء اسلامى بودهاند . مىدانيم كه در هنر اسلامى ، موزائيك از بيزانسىهايى گرفته شد كه اغلب كار استادان خارجى بود . در ضمن اين موزائيكها را در ويرانههاى
هامش
( 1 ) . نظريهء ب . استاويسكى ، دربارهء سراى ر . ك . به : ياكوبفسكى ، مسئله مربوط به توپوگرافى تاريخى اتل و بلغار در قرون نهم و دهم ، ارمنستان ، جلد دهم ، 1948 ، صص 255 - 270 .
( 2 ) . نظريهء ب . استاويسكى : ساختمانهاى متعلق به آرامگاه هماكنون ( 1963 ) توسط م . ى . ماسون مرمت مىگردد ( دربارهء تاريخگذارى ، صص 87 - 86 ) .