از اينرو عنوان مذكور انتخاب شده است ، ولى اهميت پمپه دليل بر آن نيست كه بقاياى آن ويرانه نشانهاى از فرهنگ پيشرفته بوده است . در واقع اينها شهرهاى كوچكى بودهاند كه در تاريخ ايتاليا از اهميت فرهنگى خاصى برخوردار نبودهاند . اهميت پمپه در آن است كه خرابههاى آنجا را با وجود مواد مذاب فراوان حاصل از فوران كوه آتشفشان وزو بسيار خوب نگهدارى مىكردند ، حال آنكه از كتاب خود پروفسور بالّود چنين استنباط مىشود كه در اطراف ولگا ، چنين خرابههاى باعظمتى وجود نداشته است . با آنكه اهميّت علمى خرابههاى اطراف ولگا در اين زمان مشخص است ، بايد افزود كه مدتى دراز به درستى حفاظت و نگهدارى نشدهاند . تا قبل از پطر كبير هيچگونه حفاظتى از ويرانهها به عمل نمىآمد ، و به همين خاطر خرابههاى سراى و به طور كلى شهرهاى ساحل ولگا به غارت رفتند . در اين كتاب ، ما راجع به سراى گرايشى را مشاهده مىكنيم كه در بعضى از آثار معاصر از جمله اثر خود ياكوف زير عنوان « تاريخ دولت غازان » مشابه آن را مىتوان يافت « 1 » . در اينجا ما افراطگراييهايى را مىبينيم كه تا اندازهاى در فعاليتهاى پروفسور پاكروفسكى در مسكو « 2 » مؤثر افتادهاند . حال آنكه تناقضهاى اين افراطگراييها از پيش مشخص شده بود . چنانكه معلوم است در گذشته نسبت به تاتارها برخورد كاملا خصمانهاى وجود داشت . كسانى منكر وجود هر گونه فرهنگى در ميان آنها بودند و دربارهء تسخير روسيه از سوى مغولان نيز تنها از توحش و اسارت روسيه به دست بربرها ياد مىكردند . در نوشتههاى پروفسور بالّود آن سوى سكّه و جهت ديگر افراطگرايى را مشاهده مىكنيم . او مىكوشيد چنين اثبات كند كه تاتارها حتى پيش از مغولان از فرهنگ والايى برخوردار بودند و بر ديگر اقوام فايق آمدند . ولى اين از سوى همهء شاهدان مردود اعلام شده است . اين نظر افراطگرايانه همانند نظريهء افراطگرايانهء ديگرى كه بدان اشاره شد سرشار از خطا و اشتباه است . اين افراطگرايى نيز همانند ديگر برخوردهاى افراطگرايانه با دانش سازگارى ندارد . اين نكته كه گويا تاتارها ناقل فرهنگ والايى بودهاند ، از طريق كليهء آگاهيهاى موجود دربارهء تاتارها مردود شناخته شده است .
با اين همه بىگمان شهرى چون سراى مركز زندگى و فعاليت بازرگانان و پيشهوران
هامش
( 1 ) . ر . ك . به : م . خودياكوف ، رسالههايى در زمينهء تاريخ خانات غازان ، 1923 .
( 2 ) . ر . ك . به : م . ن . پاكروفسكى ، تاريخ روس از قديمىترين دوران ، چاپ سوّم ، جلد 4 - 1 ، مسكو ، 1920 ، ص 105 .