مغولان بود ، ضمنا بلغار اولين شهر اروپاى شرقى بود كه مغولان در آنجا سكه زدند .
شهر بازرگانى بلغار در جريان تصرف سرزمين بلغارهاى ولگا ، يا كاما از سوى مغولان ويران شد ، ولى اندكى بعد احيا شد و به شهرى مهمتر از دوران گذشته بدل گشت . ضمن بررسى ويرانههايى كه تاكنون بر جا مانده ، كتيبههايى نه تنها از مسلمانان ، بلكه از ارامنه نيز كشف شده است . نوشتههاى مزبور مؤيد اهميت بازرگانى شهر و وجود بازرگانان ارمنى در آن بودهاند . همين ارزش و اهميت تجارى فراوان بوده كه در آن شهر كتيبههايى ارمنى پيدا شده است . همه ويرانههاى بلغار به دورهء حكومت مغولان تعلق دارند . در عهد مغولان ، شهرهاى ديگرى نيز در اطراف رود ولگا پديد آمدند . در آن زمان ، شهر اوكك احداث گرديد . خرابههاى اوكك در نزديكى شهر ساراتوف هنوز باقى است .
آگاهيهايى وجود دارد مبنى بر اين كه شهر مزبور قرارگاه روسها بوده و به هنگام گذر مغولان از رود ولگا بنيان يافته است ، ولى اين نكتهاى است مورد اختلاف . سپس مغولان تختگاهى بنا كردند كه سراى نام گرفت . در دورهء مغولان اغلب به اين نام برمىخوريم كه خود نمودارى از ظهور شهر مذكور است . سراى يعنى « كاخ » گرچه مغولان مردمى كوچنده بودند ، با اين همه نفس كوچندگى مانع آن نبود كه خانهاى مغول گرايشى نسبت به طرح بناى كاخهاى سلطنتى ابراز ندارند . معمارانى از ملتهاى متمدن و با فرهنگ ديگر كشورها كاخهايى براى خانهاى مغول مىساختند . از همين رو در نواحى متعدد به نامهاى سراى برمىخوريم . بناى شهر باغچه سراى در شبهجزيرهء كريمه را با همين منطق مىتوان توجيه كرد . نخست قصر خان مغول در اينجا پديد آمد و متعاقب آن رفتهرفته شهرى بزرگ در اطراف كاخ گسترده شد . اما دربارهء شهر سراى در كرانهء ولگا نوشتههايى از جهانگردى به نام روبروك در دست داريم كه اندكى پس از بناى شهر از آن ديدن كرده بود . طبق نوشته وى شهر مزبور به فرمان با تو بنا گرديد . از فاصله اين شهر تا درياى خزر كه روبروك به آن اشاره كرده است مىتوان دريافت كه از نظر او شهر مذكور يكى از دو شهر جنوب بوده كه سراى ناميده مىشده است . درباره محل سراى در ادوار متفاوت اختلاف نظرهايى عمده وجود دارد . خرابههايى پيدا شدهاند كه اولى در نزديكى تزاروو
Tsarevo
بالاتر از جريان آختو يا يكى از شاخههاى رود ولگا واقع شده است . خرابهء دوم ، جنوب و اندكى دور تر از آن در نزديكى شهرك سليترن « 1 » قرار گرفته
هامش
( 1 ) . ترجمهء اين كلمه شوره يا نيترات پتاسيم است .