سخنرانى ششم ( قسمتهاى 11 - 12 )
ما سخن خود را پيرامون حوادث مربوط به لشكركشى مغولان متوقف نموديم و توضيح داديم كه در سال 1235 ميلادى گنجه مسخّر گشت ، ولى اين بار همانند آن زمانى نبود كه براى نخستين بار شهر به دست مغولان افتاد و اينان با گرفتن مقدار مشخصى پارچه به عنوان رشوه اكتفا نمودند . اين بار شهر به دست فاتحان ويران گرديد .
گنجه گرچه همچنان به عنوان شهرى باارزش و مهم در منطقهء اران محسوب مىشد ، ولى با اين وصف هرگز به وضع دوران پيش از مغول بازنگشت . متعاقب گنجه در سال 1239 ميلادى دربند به تصرف مغولان درآمد . اشغال حوضهء ولگا در اروپاى شرقى به دست مغولان ، پايهريزى دولت اردوى زرين و مطيع و منقاد كردن روسيه مربوط به همين دوران و حدود سالهاى 30 ( دههء چهارم ) سدهء سيزدهم ميلادى است . چنانكه مىدانيم مغولان تا سرزمينهاى دوردست غرب پيش تافتند ، به لهستان و مجارستان رفتند و حتى به درياى آدرياتيك رسيدند ، ولى اين لشكركشيها صرفا خصيصهء تاخت و تاز داشتهاند . مغولان سپس از اين مناطق بازگشتند و تنها در روسيه حكومت خود را مستقر ساختند كه بيش از دو قرن دوام يافت « 1 » . حوضهء ولگا ، دقيقا از همان آغاز ، مركز زندگى
هامش
( 1 ) . نظريهء ب . استاويسكى دربارهء نقش تسخير مغولان ر . ك . به : گركوف و ياكوبفسكى ، اردوى زرين و سقوط آن ، مسكو - لنينگراد - 1950 ، صص 9 ، 35 ، 247 ؛ مقايسه كنيد : چاپ جديد مجموعهء آثار بارتولد ، جلد اول ، صص 32 ، 33 ، پانوشت 1 .