ديگران قرار مىدادهاند . مشابه اين وضع را در سدههاى ميانه مشاهده مىكنيم . همهء رازهاى تكنيك جنگى ، استفاده از نفت و غيره بر كوچندگان معلوم بود و آنها از طريق اين كارشناسان بدانها دست يافتند . در نزد اقوام پولووتسى و چينيان اين وضع مشهود بوده است . مغولان نيز با چنين تكنيك جنگى آشنا گشتند ، و بدين ترتيب ، نيرويى پديد آمد كه چنگيز خان كشورگشايى خود را با اتكاء بدان نيرو آغاز كرد . گريگوريف جملهاى دارد حاكى از اين كه كوچندگان تنها اهل دامدارى بودند و اگر مىتوانستند همهء زمينها را به چراگاه بدل مىكردند . اين نكته خطا است . آنها هرگز خواستار آن نبودهاند .
در واقع هنگامى كه كوچندگان دست به كشورگشايى زدند . افرادى در رأس آنها بودند كه اگر خودشان فرهنگى نداشتند در عوض با فرهنگ آشنا و قادر به درك و تحقق آن بودند . براى دولتها مقرون به صرفه نبود كه همهء سرزمينها را به چراگاه بدل كنند ، زيرا فرمانروايان مذكور از مردم متمدن ، از مزارع و كشتزارهاى آباد و از كارگاههاى پيشهوران درآمدى به مراتب بيش از آنچه كوچندگان مىتوانستند عرضه كنند ، به چنگ مىآوردند . اگر گاهى بخاطر ايجاد زمينهاى كشاورزى ، چراگاهها را گسترش مىدادند و زندگى شهرى را ناممكن مىساختند ، اين كار در نواحى صورت مىگرفت كه كوچندگان هنوز تحت تأثير حكومت قدرتمندى قرار نگرفته بودند . به عنوان نمونه ، هنگامى كه تركمانان در دوران معاصر بدون رهبرى و دولتى نيرومند در طول مرزهاى ايران به حملاتى دست مىزدند ، هدفشان به چنگ آوردن اموال بيشترى بود . البته آنها قادر به ايجاد نظمى كه بتواند درآمد مداومشان را تأمين و خزانئشان را پر كند ، نبودند .
حال آنكه مغولان از حاكميت دودمانى نيرومند برخوردار بودند . خرد آنان چنين اقتضا مىكرد كه در نخستين فرصت توانستند شهرهايى را كه به هنگام نبرد ويران شده بودند به سرعت احيا كنند و مردم با فرهنگ آن نواحى را به كشت و زرع فرا خوانند .
چنگيز خان دريافت كه كسب درآمد از كوچندگان به مراتب نازلتر و كمتر از كشورهاى متمدن خواهد بود .
در همين جا ، به سخنانم خاتمه مىدهم . بعد از استراحتى كوتاه به پرسشهاى حاضران پاسخ خواهم گفت و پس از آن به ادامهء مطلبى خواهم پرداخت .
پرسش : آيا علت حركت موج ترك - مغول يك پديدهء كاملا طبيعى يعنى گرما و خشكسالى آسياى مركزى نبوده است ؟
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 69
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص٦٩