با فرهنگ صورت پذيرفت . بديگر سخن كشورگشايى مغولان را نمىتوان به عنوان كشورگشايى كوچندگان به شمار آورد ، زيرا هرگز چنين نبوده است . مغولان با استفاده از نيروى عظيم و گستردهء سازمانهاى اسلامى توانستند بيش از ديگر اقوام كوچندهء سلف خويش به موفقيتهاى عمده دست يابند . هيچگاه در تاريخ ديده نشده است كه كشورهاى متمدن آسياى شرقى ، همچون چين و آسياى مقدم تحت حكومت يك قوم متحد شده باشند . بنابر معمول دولتهاى متعلق به اقوام كوچنده به محدودهء آسياى شرقى بسنده مىكردند و تنها هنگامى كه كوچندگان از سوى ديگر اقوام در تنگنا قرار مىگرفتند ، به بخش غربى آسياى مركزى راه مىيافتند و توفيقهايى كسب مىكردند . بزرگترين امپراتورى پس از مغولان از ديدگاه وسعت ، دولت كوچنده خان ترك در سدهء ششم ميلادى بود كه مرز آن از چين تا بيزانس كشيده شده بود . ولى اين گسترش تنها شامل استپها و مناطق فرهنگى مرزى مىشد . خان ترك نتوانست چين و ايران را فتح كند .
حال آنكه مغولان همهء اين كشورهاى متمدن را مطيع و منقاد كردند . مغولان تنها با مقاومت سلاطين مصر مواجه شدند و نتوانستند آن را درهم بشكنند . مقالهء شادروان پروفسور گريگوريف پيرامون كشورگشايى كوچندگان كه در مجلهء « وزارت فرهنگ و آموزش ملى » مورخ ماه مارس سال 1875 ( صفحات 1 - 27 ) به چاپ رسيده در خور توجه است « 1 » . خطاى عمدهء مولف نامبرده آن است كه وى هجوم كوچندگان به سرزمينهاى متمدن را به عنوان پيروزى تنها نيروهاى مادى و معنوى كوچندگان تلقى كرده است . اين نكتهاى است پذيرشناپذير ، زيرا اينگونه مهاجمات استيلاگرانه ، از جمله هجوم ژرمنها در اروپا و حملهء اعراب در آسيا زمانى صورت گرفته بود كه مردم آن نواحى و حتى اقوام بربر طريق آشنايى با فرهنگ را در پيش گرفته بودند . مىتوان به سهولت دريافت كه چگونه شبه جزيرهء عربستان پيش از حملهء اعراب متدرجا به حيطهء نفوذ فرهنگى روم شرقى ( بيزانس ) و ايران كشيده شد . مسلما ، بدون آشنايى با فرهنگ ، امكان پيروزى بر اقوامى كه داراى نيروهاى رزمى بزرگى بودند ميسر نبوده است .
آشنايى با اين فرهنگ دشوار نيست ، زيرا چنانكه در اروپا مشهود گرديده است ، بازرگانان اسلحه همواره كارشناسانى بودهاند كه سلاحهاى پيشرفتهترى را در اختيار
هامش
( 1 ) . و . گريگوريف ، راجع به روابط فيما بين اقوام كوچنده و دولتهاى بومى ، مجلهء وزارت آموزش تودهاى ، قسمت 28 ، 1875 ، شماره 3 ، بخش دوم ، ص ص 1 - 27 .