كردند . از اين راه خود آنها بيش از همه سود بردند ، به گونهاى كه در تمام كشورهاى زير سلطهء مغولان اين بازرگانان شغلهاى بالاى مملكت ، از جمله رهبرى امور مادى ، و همچنين گردآورى باج و خراج را در دست مىگرفتند . ما بايد اين اشتباه اساسى را كه اغلب به هنگام مقايسهء فرهنگ اسلامى با پديدههاى مربوط به آن در تاريخ جديد اروپا پيش مىآيد ، اصلاح كنيم . تفاوت عمده در آن است كه در تاريخ اروپاى عصر جديد ، اصول دولتى آن نسبت به جهان اسلام به صورتى قاطعتر ارائه شده است . دولتهاى اسلامى به سرعت تجزيه شدند و تشكيل سلسلههاى خاصى را دادند و در مناطق خود فرمان راندند ، ولى بعضى از آنها گاه چنان سريع منقرض گشتند كه نتوانستند بر افكار مردم تأثيرى بگذارند . مردم حكومت دولتى را به چشم واقعهاى كه رخ داده است مىنگريستند ، ولى هرگز انديشهء حفظ حكومت موجود به مفكرهء آنان راه نداشت .
بازرگانان و نمايندگان فرهنگ مادى منافع خود را با علائق اين يا آن دولت وابسته نمىكردند . همين نكته بود كه عامل تفاوت ميان اروپاى غربى و جهان اسلام به شمار مىرفت . بازرگانى فرانسه و انگليس بدون رابطه آنها با حاكميت سياسى قابل تصور نيست . اين دو پيوندى بس عميق دارند . حال آنكه در جهان اسلام بازرگانان با حاكميت دولتى وجه مشتركى ندارند . بدين ترتيب ، در مورد نخست يا اروپاى غربى ما شاهد پيوند كامل حكومت با تجارت هستيم ، حال آنكه در مورد دوم ( جهان اسلام ) چنين پيوندى اصلا وجود نداشت . بازرگانان مسلمان سازمان خاص خود را داشتند و چنانكه ابو شجاع مورخ مىنويسد ، سازمان مذكور چنان نيرومند و استوار بود كه حوالههاى آن را در شهرهاى دوردست به سهولت مىپذيرفتند ، زيرا اين حوالهها آسانتر از حوالههاى دولت قابل تبديل به پول بود . اصطلاحى را كه براى تعريف بازرگان به كار مىگرفتند مؤيد همبستگى سازمان اجتماعى آنان بود . واژه مزبور اورتك
Outak
بود كه در زبان تركى به معنى « رفيق » است . اين واژه اورتك از واژه « يولداش » كه هماكنون به كار مىرود گوياتر است . يولداش در واقع به معناى « همراه » و رفيق راه است و به معناى رفيق در امرى واحد به كار نمىرود ، حال آنكه اورتك معادل واژهء « شريك » در زبان عربى است كه مؤيد شركت در سازمان بازرگانى و امر معينى است . واژهء مزبور كه در مورد بازرگان به كار گرفته مىشده نشانهء ميزان استوارى ، همبستگى و نظم و انسجام سازمانهاى تجارى است . اما دربارهء كشورگشايى مغولان بايد گفت كه اين كار به يارى مردمى