فرمانروايى بر جهان بوده است . خوارزمشاه با قبول چنين لقبى نشان داد كه سعى و كوشش او منحصر به اشغال جهان اسلام نيست ، بلكه او فكر اشغال تمام شرق ، از جمله چين را در سر مىپروراند . سفيرى به نزد چنگيز خان فرستاده مىشود تا خبرى راجع به اشغال كشورى بدست آورد كه محمد خوارزمشاه آرزوى تصرف آن را در سر مىپروراند . در ضمن دربارهء فرستادن كاروانى به منطقهء چنگيز خان صحبت شده و چنين آمده است كه وى با اعزام سفير و كاروانى با كالا او را پاسخ گفت . در اينجا از همان آغاز درگيرى پيش آمد . هنگامى كه فرستادگان چنگيز خان خواستند مراتب دوستى خود را در حضور خوارزمشاه اعلام و تقاضا كنند كه بين هر دو امپراتورى تجارت آزاد برقرار گردد و بازرگانان بتوانند بىهيچ خطرى از جايى به جاى ديگر بروند ، گفتند كه چنگيز خان سلطان را به ديدهء فرزند محبوب خود مىنگرد . اين موضوع اهانتى به خوارزمشاه محسوب گرديد ، زيرا از اين جمله چنين مستفاد مىشود كه گويا خوارزمشاه عامل و دستنشانده است . طبق سنت رايج ميان دولتها ، اگر فرمانروايان در يك سطح مىبودند ، يكديگر را برادر مىخواندند ، ولى هرگاه يكى ، ديگر را فرزند خطاب مىكرد ، نشانه آن بود كه مخاطب در درجهاى نازلتر و در حد تابع قرار دارد . يكى از فرستادگان كه به دربار خوارزمشاهيان اعزام شده بود اصل و نسبى خوارزمى داشت ، ولى مدت زيادى بود كه به كار تجارت در آسياى شرقى اشتغال داشت . مورّخى مىنويسد كه سلطان هيچ جوابى به فرستادگان چنگيز نداد . وى شب هنگام فرد خوارزمى را نزد خود خواند و گفت : « مرا قدرتى است بس عظيم چگونه چنگيز خان توانسته است مرا فرزند خطاب كند ، حال آنكه سپاه من فزون از شمار است ؟ » پس آنگاه نظرى بدان مرد خوارزمى افكند و افزود كه او بعنوان فردى با اصل و نسب خوارزمى طبيعتا تابع حاكم خوارزم است و بايد براى او در دربار چنگيز خان جاسوسى كند . مرد خوارزمى از اين سخن به هراس افتاد و به دروغ موافقت خود را با اين خواسته اعلام نمود .
او آنچنان توانست خشم سلطان را فرو نشاند تا جايى كه سلطان فرستادگان را با پاسخى مساعد نزد چنگيز خان بازگرداند . طبعا زمينه اختلاف از همينجا بود . سلطان از امكانات موجود بهرهاى نگرفت و فرستادگان را با پاسخى ملايم آزاد نمود . در همين هنگام ، كاروانى كه از سوى چنگيز خان آمده بود در شهر مرزى اترار مورد حمله قرار گرفت و همه بازرگانان آن جز يك تن كشته شدند و آن يك تن سوى مغولان بازگشت .
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 65
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص٦٥