چنين كتابنامهاى تاكنون نه براى باكو و نه به طور كلى براى آذربايجان قفقاز تدارك نشده است « 1 » .
در آغاز سالهاى 1840 عباس قلى آقا باكى خان اف كتابى تاريخى راجع به قفقاز اسلامى با نام « گلستان ارم » به زبان فارسى تأليف و به زبان روسى ترجمه كرده است ، ولى تاكنون نسخهء اوليه و ترجمه آن هيچ يك به چاپ نرسيدهاند . مورخ داغستانى ، ميرزا حسن افندى القادرى از اين كار عباس قلى آقا در سالهاى 1307 هجرى ، 1889 - 1890 ميلادى براى يك كار تاريخى خود به نام « آثارى از داغستان [ گذشته ] » استفاده كرده است كه به زبان تركى آذربايجانى نوشته شده و به هزينهء يك نفر ميليونر به نام زين العابدين تقىيف منتشر شده است . تقىيف هزينهء آثار ذيل را در ارتباط با احياى آثار آذربايجانى پرداخت كرده است : « دستور كامل زبان آذربايجانى » و ديوان شاعر سيد عظيم شيروانى . كارهاى مربوط به تاريخ قره باغ ميرزا جمال « 2 » ، ميرزا هادى گوزل بيگ و مير مهدى خيزانى چاپ و ترجمه نشدهاند . حدود 30 شعر با مشخصهء سياسى ، تحت عنوان كلى « برگهاى از ياد رفته »
( Unndulmush iaprakle )
به صورت ضميمهء روزنامهء « كمونيست » منتشر گرديد . وظيفهء جمعآورى و انتشار داستانهاى محلى معاصر پيرامون تصرف و سلطه روسها كه توسط مرحوم پروفسورن . اى . و سلوفسكى و شاگردش واسيلى بارتولد در تركستان مطرح گرديده هنوز در قفقاز اسلامى به صورتى منظم و پىگير مطرح نشده است .
هامش
- شورا ، 1902 ، قسمت دوم صص 373 - 415 ، 12 - 17 ؛ همين نويسنده ، مداركى براى كتابنامهء داغستان ، - « مجموعهء داغستان » چاپ ، تميز خان شورا ، 1904 ، قسمت دوم ، صص 249 - 257 .
( 1 ) . نظريهء ب . استاويسكى : چنين كتابنامهاى هماكنون به تصحيح پروفسور آ . و . باقرى در دست چاپ است .
( تاكنون چاپ نشده بود ) .
( 2 ) . اين كتاب بعدها به زبان اصلى ( فارسى ) و دو ترجمه به زبانهاى روسى و تركى قفقازى در باكو چاپ و منتشر گرديد - ويراستار .