مدارك عمدهء آن زمان ( در اواخر قرن نوزدهم ) مطالعه و بررسى شدهاند ، ولى كار نقد آنها و روشنگرى وقايع گاهى به اميد بهتر شدن به تعويق مىافتند . از سوى ديگر ، علت مختصر و كوتاه بودن تاريخ ايران اسلامى از آن رو است كه تنها بخشهاى كوچكى از مدارك مورد استفاده قرار مىگيرند . بدين ترتيب ، مؤلف ( پ . هورن ) اطلاعات كتابنامهاى جامعى ارائه مىكند كه قسمت بسيار باارزش رسالهء او است . متأسفانه در اين زمينه نيز نقص و عدم دقت مشهود است . براى تاريخ مناطق ساحلى خزر مهمتر از همه دوران پادشاهى شاه عباس كبير است كه اسكندر منشى دراينباره اثرى مشروح دارد .
اين اثر در ايران ليتوگرافى شده است .
اثر مالكولم « 1 » كه در سال 1815 چاپ و قسمتى از آن به زبان روسى ترجمه شده است ، كارى مهم و جامع در زمينهء تاريخ ايران در قرن نوزدهم است . سال 1915 سايكس سياح كوششى مبذول داشت و اين كار قديمى را نو كرد « 2 » ، ولى كتاب سايكس با اينكه در سال 1921 به چاپ دوم رسيد ، در حقيقت اثرى ناموفق است ( واسيلى بارتولد انتقادى بر كتاب او در « نشريهء مؤسسه جغرافيايى روسيه » نوشت « 3 » ) . بعضى از گزارشهاى او دربارهء كتيبهها ، بناها و بعضى مآخذ مكتوب غير مشهور اروپا ارزشمنداند .
از ميان آن مناطق كرانهء درياى خزر كه به روسيه پيوستند ، تنها براى داغستان كتابنامهاى مشهور توسط ى . ى . كوزوبسكى جمعآورى گرديده كه مربوط به آغاز قرن بيستم است . ( در « كتابچهء به ياد ماندنى منطقه داغستان » ، سال 1898 ، و در « مجموعهء داغستان » سالهاى 1900 و 1901 ) « 4 » .
هامش
( 1 ) . ر . ك . به :j . Malcolm , History of Persia fram The most early Period to The Presint time , containing an account of The religion , Gouernment , usages and character of the inhabitants of That Kingdom , Vol . 1 - 2 , London , 1815 .( 2 ) . ر . ك . به :P . M . Sykas , A history of persia , Vol . 1 - 2 , london , 1915 ; 2 d ed : 1921 .( 3 ) . ر . ك . به : اخبار مؤسسه جغرافيايى امپراتورى روسيه ، جلدL III. ص ص 186 - 182 .
( 4 ) . نظريه ب . استاويسكى : آثار كوزوبسكى در « كتابچهء به ياد ماندنى منطقهء داغستان » ، سال 1895 و « مجموعهء داغستان » در سالهاى 1902 و 1904 منتشر شده است . ر . ك . به : كوزوبسكى ، كار كتابنامهاى منطقه داغستان ، - « كتابچهء به ياد ماندنى منطقهء داغستان » ، 1895 ، صص 5 - 1 و 268 - 1 كوزوبسكى ، كار كتابنامهاى منطقهء داغستان در طول سالهاى 1895 - 1902 - مجموعهء داغستان » ، چاپ اوّل ، تميز خان -