بعدها حتى يك بار هم تكرار نشد و در حال حاضر نيز به جهت وجود اختلافات فاحش در روايات فرهنگى اين كشورها ، انجام آن ميسر نيست .
در زمان حيات رشيد الدين ، بناكتى به منظور استفاده همگان خلاصهاى از اثر وى فراهم آورد ، علت اينكه اثر رشيد الدين تاكنون از شهرت كافى برخوردار نشده ، آن است كه حتى در تاريخ ادبيات فارسى ادوارد براون ( به زبان انگليسى ) و نيز شرح تاريخ اروپا اسامى تمام پاپها از روى نسخهء بناكتى اقتباس شده است . حال آنكه تمام جزئيات آن نقل كتاب رشيد الدين بوده است . آثار تاريخى و جغرافيايى حمد الله قزوينى به نيمهء نخست سدهء 14 ميلادى تعلق دارند . هر دو اثر وى ترجمه و به چاپ رسيده است . اولى ، به صورت خلاصه در انگلستان « 1 » ترجمه و چاپ شده است . در ضمن قسمت اعظم اين دو نشريه كه به زبان انگليسى است ، در مجموعهء يادنامهء گيب « 2 »
Gibb's ) oriental Series )
آورده شده است . اثر تاريخى او ، وقايع را به طور مختصر بيان مىكند .
به عقيدهء ناشر كتاب براون ، اين اثر كتاب آموزشى ممتازى است . نشريهء براون چاپ تصويرى يك كتاب خطى است . ضمنا كتب خطى بسيار زيادى وجود دارند كه بعضى از آنها داراى متنهاى بهترى نسبت به چاپ تصويرى آن كتاب خطى براون مىباشند . اثر جغرافيايى حمد الله قزوينى « 3 » ، بر خلاف اكثر كارهاى جغرافيايى همين دوره تنها يك اثر رونويسى شده از روى تأليفات ديگران نيست ، بلكه يكسرى گزارشات جامع جغرافيايى و فرهنگى - تاريخى زمان خود ، از جمله گزارشهايى دربارهء درآمد بعضى از ولايات تحت سلطهء مغولان در ايران است . جغرافىنگاران سده 15 ميلادى از جمله باكوى و جرجانى به خلاف وى تنها به تكرار نوشتههاى گذشتگان پرداختند . تنها جنبهء مستثنى چند مطلب باكوى دربارهء باكو است . باكوى نظير مؤلفان قرن دهم بىآنكه از ارودى زرين و سراى سخنى به ميان آورد ، از خزران و اتلها ياد كرده است . تقرير فرانسوى كار
هامش
( 1 ) . ر . ك . به : حمد الله قزوينى ، تاريخ گزيده ، نشر و ترجمهء براون - يو . برگل .
( 2 ) . نام صحيح آن در چاپ اول چنين است :« E . j . W . Gibb Memorial Series »يو . برگل .
( 3 ) . حمد الله قزوينى ، انتشارات لواسترانژ ،- I - II The goeoraphical part of the nural - al - qulub composed by Homd - Allah Mutawafi - . Ed by G . le Strange , Leyden - London , 1915 , trans . by G . Le( 1340 ) 740of qazwin in « E . J . W . Gibb Memorial » Series , XXIII , 1 -) 1919 ،srtange , Leyden - Londonيو . برگل . ( 2 .