مسكويه و ابو شجاع ادامهء كار طبرى هستند كه مورد استفاده ابن اثير قرار گرفتهاند و ( به زبان انگليسى ) ترجمه و منتشر شدهاند . اخبار بسيار كاملى ، بخصوص از نظر تاريخ فرهنگ ، در ادبيات جغرافيايى عرب موجود است كه آثار مهم آن را دخويه
( De Goeje )
در نشريهء
« Bibliotheca geographarum arabicarum »
در هشت جلد جمعآورى كرده است و تنها در جلد ششم آن ترجمه فرانسوى متن ضميمهء متن عربى است . قسمتهايى از نسخهء اصلى آثار عربى كه از بين رفتهاند در كتب فارسى باقى ماندهاند . از ميان آثارى كه ترجمه و چاپ شدهاند [ و . بارتولد ، سفرنامهء آسياى ميانه ] فصل مربوط به آسياى ميانه است كه نوشتهء گرديزى « 1 » در ( قرن يازدهم ميلادى ) است .
توصيه مىشود اثر جغرافىنگار ايرانى اواخر قرن دهم كه با عنوان « كتب خطى تومانسكى » شهرت يافته است منتشر گردد ( مقالهء آ . گ . تومانسكى كه پيرامون اين اثر است در نشريهء بخش شرقى مؤسسه باستانشناسى ( امپراتورى ) روسيه ، جلد دهم ، چاپ شده است ) « 2 » . جامعترين كارى كه در زمينهء تاريخ ادبيات عرب شده است اثر
C . Brockelmann , Geschichte der arabisches litteratur
است . آثار آ . ى . كريمسكى به زبان روسى است ( اطلاعاتى راجع به تاريخ ساسانيان و ايران اسلامى توسط همين شخص تهيه شده است « 3 » ) . گزارش كوتاهى نيز از واسيلى بارتولد به نام جهان اسلام موجود است [ دنبالهء اين كتاب ، تحت عنوان ايران زير چاپ است « 4 » ] .
در تاريخ نيز همچون ساير علوم در ايران ، غالبا از زبان عربى براى كارهاى علمى جدى استفاده مىشد . حال آنكه خلاصه آثار براى فهم عامه به زبان فارسى بوده است .
مورخان عصر سلجوقى نيز از زبان عربى استفاده مىكردند . انوشيروان بن خالد كاشانى وزير يادداشتهاى خود را در قرون دوازدهم به زبان فارسى تحت عنوان
هامش
( 1 ) . اين اثر گرديزى سه بار توسط افراد ذيل منتشر شده است : محمد ناظم ( سال 1928 ) ، محمد قزوينى ( سال 1937 ) و سعيد نفيسى ( سال 1954 ) ؛ ر . ك . به : كتابنامه چاپ كنونى اين كتاب ، جلد اول ، ص 623 - يو . برگل .
( 2 ) . ر . ك . به : آ . گ . تومانسكى ، جغرافيدان ايرانى سدهء دهم كه جديدا شناخته شده است ، گزارشات او راجع به اسلاو و روسها ، - « نشريه بخش شرقى مؤسسه باستانشناسى ( امپراتورى ) روسيه ، جلد دهم ، 1897 ، صص 121 - 137 - يو . برگل .
( 3 ) . ادبيات عرب ، تاريخ عربها ، تاريخ ساسانيان ، تاريخ ايران .
( 4 ) . اين كتاب در سال 1926 منتشر گرديد . يو - برگل .