پانوشتهاى مشروح دربارهء ساسانيان « 1 » و ساختار حكومتى آنها . ر . ك . به :
A . Christensen , L'empire des Sassanides .
اخبار موثقى راجع به تاريخ نخستين سدههاى اسلامى از جمله تاريخ ايران هم وجود دارند كه اكثرا به زبان عربى هستند ، كتابهايى هم به زبان فارسى بعدها پيدا شدهاند كه در آنها اخبار موثق مربوط به ادوار نخستين احياى سياسى و ادبى مردم ايران محفوظ نمانده است . بدين قرار ، ما تنها از آثار عربى ( طبرى ) پى مىبريم كه اواسط قرن نهم هم شاعرى ايرانى به نام ابن بعيث در مراغهء آذربايجان مىزيسته كه اشعارش مورد توجه بوده است . دربارهء اين شخص رجوع كنيد به مقالهء بارتولد كه در بولتن
« Bulletin »
مكتب شرقشناسى انگليس چاپ شده است « 2 » .
آخرين اثر رونويسى شده از ميان چنين آثار بزرگ عربى « 3 » ( سالنامهاى ) است كه در اروپا مشهور است ، قبل از همه ابو الفداء در اثر خود از آن آگاهى داد . در قرن هيجدهم اثر مزبور به زبان لاتين ترجمه شد . از ابو الفداء به دورهء پيش از وى ( سده 13 ميلادى ) بازمىگرديم . يكى از آنها اثر ابن اثير است ( نشريهء تورنبرگ ، بدون ترجمه ( از آثار خطى موجود در مصر ) . از نوشتهء ابن اثير به مأخذ مهمى پى مىبريم و آن كتاب تاريخ طبرى است كه متعلق به سدهء دهم ميلادى است . اين اثر مهم ( بدون ترجمه ) به يارى مجامع بين المللى به چاپ رسيده است . مهمترين سلف طبرى ، بلاذرى مؤلف كتاب فتوح البلدان است كه به تصحيح دخويه با عنوان
( Liber expuqnationis regionum )
انتشار يافت . اثر ديگر كتاب تاريخ يعقوبى ( نشريهء هائوتسما ) است . به رغم نقطهء نظرهاى ارائه شده از سوى عربها و بسيارى اقوام ديگر ، كه آثار آنها داراى جنبههاى داستانى است و داستان نگارى تاريخى مقدم بر سالنامهنگارى بوده است ، در موضوعات گنجانده شده در اين آثار نيز گاه رويدادنامههاى مبتنى بر سالنامهنگارى مشهود نيست . نوشتههاى ابن
هامش
( 1 ) . اين كتاب زير عنوان « تاريخ ايرانيان و عربها » در زمان ساسانيان توسط شادروان استاد عباس زرياب از آلمانى به فارسى ترجمه شده است - ويراستار .
( 2 ) :W . Barthold , To the question of carly persion poetry , - « Bulletin Of the school of oriental studies , london institution ( university of london ) » , Vol , II , Pt 4 , 1922 . PP . 836 - 838 .( 3 ) . خلاصهء منابعى كه بعدا مىآيد در اصل از روى « مقدمهء » كتاب تركستان بارتولد است كه در آن اطلاعات بسيار جامعى راجع به مؤلفان مذكور در اينجا آمده است ؛ ر . ك . به : چاپ كنونى همين كتاب ، يو . برگل .