از اروپائيان ، روسها نيز مىكوشيدند تا با ايران روابط بازرگانى برقرار كنند . آنها سعى داشتند تا راهى بازرگانى به هندوستان بگشايند . آنان به خاطر دستيابى به اين هدف از آسياى مركزى و ايران مىگذشتند . از ميان اين سياحان ، يك نفر تاجر روس به نام سميون مالنكى ( سميون كوچك ) مورد توجه بوده است . او تنها كسى است كه موفق شد به هندوستان برود . وى در هند درگذشت و تنها دستنوشتههاى وى پيرامون اين سفر به روسيه بازگردانده شد . سميون نه از آسياى مركزى ، بلكه از طريق ايران عازم هندوستان شد . به طور كلى ، شاهان ايرانى سعى داشتند مانع از ارتباط مستقيم روسها با هندوستان شوند . براى گذر آنان از قندهار دشواريهايى پديد مىآوردند . تنها در زمان پتر كبير ، به خلاف كوششهاى ناموفق اواخر قرن شانزدهم و آغاز قرن هفدهم ، اجراى كارهايى بسيار مشخص و ماهرانه جهت تصرف مناطق كرانه درياى خزر به دست روسها آغاز گرديد . پتر كبير وظيفه روسها در ايجاد ارتباط با غرب و شرق را به يك اندازه واجد اهميت مىدانست . اين نكته را از فرامين او دربارهء احضار بيگانگان - اروپاييان در روسيه كه طى يكروز به امضا رسيد ، مىتوان دريافت . و بدين ترتيب ، برقرارى فرهنگ اروپاى غربى در روسيه آغاز گرديد . ديگر اينكه ، او به خاطر وجود اتفاقى يك نفر ژاپنى در روسيه دستور داد زبان ژاپنى را در روسيه آموزش دهند .
سلسلهء صفويان در ايران در اين زمان رو به زوال داشت و در زمان شاه سلطان حسين ، ايران به تصرف افغانها درآمد و اصفهان پايتخت صفويان در سال 1722 ميلادى اشغال شد . پتر كبير نيز تا پايان جنگ با سوئدىها ، اقدامات لازم را مبذول داشت و پس از انعقاد صلح با آنان از فرصت بهره جست و به بهانه ضرر و زيانى كه تجار روسى در زمان شورش شماخه ( شماخى ) متحمل شده بودند به سوى ايران لشكر كشيد و تا دربند پيش تاخت . نواحى دور تر ، از جمله بعضى شهرهاى گيلان نيز بدون مداخلهء پتر كبير به تصرف لشكريان روس درآمد . اين زمان پتر از دربند به روسيه بازگشته بود . براى روسها اين لشكركشى اهميت زيادى داشت « 1 » ، زيرا اين جنگ وسيلهاى بود بر آغاز
هامش
( 1 ) . دراينباره ر . ك . به : و . پ . ليسوف ، لشكركشى پتر اول به ايران ، 1722 - 1723 ، مسكو ، 1951 ؛ ضمنا راجع به وقايع آن زمان ر . ك . به : پ . ت . آروتيونيان ، مبارزه مردم ارمنستان و آذربايجان در سالهاى 20 قرن هيجدهم به خاطر پيوستن به روسيه ، - نشريه علمى انستيتوى شرقشناسى آكادمى علوم شوروى ، جلد سوم ، 1951 صص 108 - 138 ؛ زواكين ، ولايات خزر در عصر اشغال روسها در قرن هشتم ، - « گزارشات -