دومان براستى براى ايرانيان امتياز و برتريهايى قائل بود . او اين نكته را چنين به شرح آورده است : اگر همه مردم شرق را نابينا بدانيم ، ايرانيان در ميان آنان يك چشماند .
گزارش شاردن سياح فرانسوى درخور توجه است . او گرچه نسبت به نظام دولتى ايران نظرى منفى دارد ، با اين وصف بناهاى تاريخى ايران در دوران پيش از اسلام و دورهء اسلامى را زيبا مىنامد . وى مىنويسد كه ايران كشورى است كه در آن گنبدهاى فراوان بلند بنا شدهاند ، چنانكه در هيچ كشورى جز از ايران مشابه آن را نمىتوان يافت .
جالبترين توصيف مربوط به دانشمند آلمانى ، آدام اولئاريوس است كه به عنوان يك عضو سفارت از گلدشتاين به ايران رفته بود . او به منظورى خاص كه همانا صدور ابريشم گيلان از ايران بوده از طريق روسيه ، شمال ايران ، دربند و قفقاز به ايران سفر كرد و اطلاعات بسيار جالبى ارائه نمود .
اين نكته درخور توجه است كه آن زمان در آذربايجان ايران و قفقاز هم روايات تركى وجود داشتند . روايت تركى كه بعدها به فراموشى سپرده شده بود بار ديگر در اين مناطق رواج يافت . اولئاريوس اشاره دارد به اين كه در شهر دربند آرامگاه رهبر دينى مشهور موسوم به قورقود را به او نشان دادند . قورقود مظهر خرد قومى بود كه دورهاى از داستانهاى حماسى را با زندگى او مربوط دانستهاند . اكنون در قفقاز و آذربايجان ايران روايتى دربارهء او وجود ندارد . در اين روايتها از شخصى به نام غازان بيگ قهرمان اصلى داستان و همسرش بورله خاتون ياد شده است . هيچ اثرى از اين نامها جز در كتاب دده قورقود ديده نشد . نسخهاى خطى از اين كتاب در درسدن آلمان موجود است . اين كتاب اكنون در تركيه چاپ و منتشر شده است « 1 » . تنها در كتاب اولئاريوس نام بورله خاتون را مشاهده مىكنيم ، اولئاريوس آرامگاه او را در اروميه دانسته است . جز از اولئاريوس ، اولياچلبى جهانگرد عهد عثمانى نيز آرامگاه قورقود را شهر دربند ذكر كرده است . « 2 » جز
هامش
- اواخر قرون وسطا ر . ك . به : اى . ويسنر ، پيرامون مسئلهء مربوط به عقبماندگى شرق در سالهاى نزديك به آغاز دوره ميلادى ( عصر جديد ) ، - « مسائل تاريخ » 1951 ، شماره 6 صص 75 - 89 .
( 1 ) . در حال حاضر غير از كتاب خطى موجود در درسدن آلمان نسخهء ديگرى نيز در واتيكان وجود دارد ( كامل نيست ) . درباره انتشار متن اصلى و ترجمه آن ر . ك . به : كتاب دده قورقود من حماسه قهرمانى اوغوذى ، ترجمه بارتولد ، چاپ از و . م . ژيرمونسكى ، آ . ن . كونونف ، مسكو - لنينگراد ، 1962 ( آثار ادبى ) ، چاپ دوم ، صص 6 - 8 - يو . برگل .
( 2 ) . ر . ك . به : بارتولد ، گزارش ديگرى دربارهء قورقود ، - « نشريهء بخش شرقى مؤسسه باستانشناسى امپراتورى روسيه » ، جلد 19 ، 1910 ، صص 115 - 138 ، 218 - 219 .