خصمانه عليه اسپانيا تلقى گرديد . پترودلاواله نه اين كه به هدف خود نائل نگرديد ، بلكه برعكس ، ايرانيان به انگليسىها كه دشمن اسپانيائىها بودند ، نزديك شدند .
موفقيتهاى بازرگانى عمدهء ايران در عصر صفويه مربوط به قرن هفدهم است . اين زمان مصادف با پيشرفتهايى در سياست استعمارى فرانسه است . اين زمان جهانگردان بسيارى به ايران سفر كردند . جز از بازرگانانى كه براى مدتى كوتاه به ايران سفر مىكردند ، مبلغان مذهبى اروپايى نيز به منظور ترويج آيين مسيح به ايران مىآمدند ، ولى گروه اخير در كار خود توفيقى نداشتند و اكثر تلاش خود را به منظور اشاعه مسيحيت كاتوليك در ميان ارمنيان معطوف مىكردند . آنان بىآنكه از سوى مقامات دولتى ايران مورد تعقيب قرار گيرند و يا نفرت و انزجار اهالى را برانگيزانند ، مدتى در ايران اقامت مىگزيدند رافائل دومان يكى از اين مبلغان مسيحى بود كه حدود نيم قرن در ايران بسر برد و كتابى راجع به وضعيت ايران نوشت و به كلبر وقف نمود . اين كتاب توسط شفرو با مقدمهاى مشروح و مفصل منتشر گرديد . اين مقدمه توجه بسيارى را به خود جلب نمود ، زيرا در آن ، تمام مسايل مربوط به بازرگانى با ايران گنجانده شده بود . مقدمه ، ضمنا داراى كتابنامهاى جامع از تمام سفرهايى است كه اروپاييان طى سدههاى شانزدهم و هفدهم انجام دادند « 1 » . كتاب دومان از اين جهت قابل توجه است كه با برخوردى منفى نسبت به شرق نوشته شده است . در سدههاى ميانه هنگامى كه جهانگردان اروپايى به شرق سفر مىكردند ، چنين احساسى به آنان دست نمىداد كه خود را با فرهنگتر از شرقيان تصور كنند . زيرا در سدههاى ميانه فرهنگ اروپا نازلتر از فرهنگ آسيا بود . تنها يوسف باربارو كه طى سده پانزدهم مدتى دراز در شرق زندگى كرده بود ، نوشت هنگامى كه به اروپا بازگشت ، خود را در محيطى با فرهنگتر يافت . اين اولين موردى بود كه فردى اروپايى پس از بازگشت از شرق به غرب خود را در محيطى با فرهنگتر احساس كرد « 2 » . رافائل
هامش
( 1 ) . ر . ك . به : رفائل دومان ، انتشارات شفرRaphael du mans , Estat de la perse en 1660 , Publie avec notes et appendice par ch . sehefer , paris , 1890 ( PELOV , IIe ser , vol . xx ) . PP 1 - Cxv .ضمنا مقايسه شود با : بارتولد ، تاريخ مطالعه شرق در اروپا و روسيه ، چاپ دوم ، لنينگراد ، 1925 ، آن قسمتى كه در آن از سفرها و تحقيقات مربوط به شرق از دوران قديم تا قرن بيستم صحبت شده است ؛ ر . ك . به :
م . آ . پلى يفكتوف ، سياحان اروپائى قرون 13 - 18 قفقاز ، تفليس ، 1935 - ب . استاويسكى .
( 2 ) . دربارهء علل بوجود آوردندهء عقبماندگى مناسبات اقتصادى و فرهنگى شرق نسبت به اروپا در دوره ، -