در عهد شاه عباس اصفهان به شهرى بزرگ و تختگاه دولت صفوى بدل گشت . ليكن ابعاد شهر بيش از وسعت آن در دورهء مغولان نبود . اما ميدان مركزى عظيم و كاخها و مساجد شهر چنان باشكوه بودند كه بر جهانگردان اروپايى همعصر وى اثرى فراوان بر جاى نهادند . در دائرة المعارف اربلو « 1 » گفته شده است كه شهر اصفهان غير از شهرهاى چين ، بهترين شهر آسيا است . اين نوشته اغراقآميز به نظر مىرسد ، زيرا آنزمان شهرهاى دهلى و آگرا در هندوستان كمتر از اصفهان نبودند ، ولى نوشتهء اروپائيان مؤيد تأثير عميقى است كه دولت ايران بر جهانگردان آن روزگار بر جا گذارد . گذشته از آن ، مىبينيم كه ساحل جنوبى ايران تا اقيانوس هند كه پيش از آن در دست پرتغالىها قرار داشت و قلعهء سنگى جزيره هرمزد كه توسط آنها ساخته شده بود به ايران بازگردانده شد .
اين بنا پس از تخت جمشيد كه در عهد هخامنشيان احداث شده بود ، يكى از بهترين بناهاى ايران به شمار مىآمد . قلعه هرمزد با كمك ناوگان انگليس به تصرف ايران درآمد .
اين زمان روابط ايران با دول خارجى گسترش فراوان يافت . شاه عباس نه تنها با بسيارى از دول اروپايى رابطه برقرار نمود ، بلكه با حاكمان شرقى ، چون پادشاه سيام نيز رابطه برقرار نمود و در ايران سفارت سيام تأسيس گرديد . با اين وصف ، ايران در تجارت جهانى توانست تنها نقش درجه دوم را داشته باشد ، زيرا اين زمان ، تجارت با كاروان از جايگاه مهمى برخوردار نبود ، و براى اروپائيان تجارت دريايى با ايرانيان تنها به عنوان مكمل تجارت با هند بود كه بيشترين سود را به بار مىآورد . اروپائيان ، بويژه در زمان شاه عباس ، جهت اهداف سياسى خود و نيز به منظور جلب متحد در جنگ با دولت عثمانى كه براى دول اروپايى خطرناك مىنمود ، به كوششهايى دست زدند . در ضمن براى كسب سود از طريق بازرگانى به ايران نظر داشتند . سفر سياسى پترودلاواله كه منشاء رومى داشت نشان مىدهد كه او مىكوشيد شاه عباس را متقاعد سازد تا با شاه اسپانيا عليه دولت عثمانى متحد گردد ، ولى چون پرتغال تابع اسپانيا بود ، لذا در منافع اسپانيا و ايران تضادى پديدار گشت و تصرف پايگاه جزيرهء هرمزد به عنوان اقدامى
هامش
( 1 ) . ر . ك . به :d'Herbelot , Bibliotheque orientale - ou Dictionnaire Universel Contenant qeneralement tout ce gui regarde la connoissance des peuples de lorient . . . , Paris , 1697 .