بود ، ديوارهاى برج ديگر در آب قرار نداشتند . او فقط مىگويد كه ديوارها نزديك به لبه آب هستند و گاهى امواج به ديوارهاى آن ضربه مىزنند . بايد يادآور شد كه گزارش مربوط به ساختمان ديوارهاى جديد زمان شاه عباس كه پيش از آن وجود نداشت خلاف گفتهء دانشمندانى است كه حدس مىزنند اين ديوارها همان ديوارهاى كهن دربند هستند كه هيچگاه خراب و بازسازى نشدهاند . از آنجايى كه در منابع مختلف ابعاد آن را متفاوت ذكر مىكنند و مىگويند كه فلان مقدار از ديوار در دريا فرو رفته و برجها در به همان اندازهء همان قسمت ديوارها ، داخل آب واقع شدهاند ، مىتوان با وجود مقدار ديوار موجود در خشكى چنين نتيجه گرفت كه سطح آب درياى خزر نسبت به آن زمان تغيير كرده است . حتى در آثار خانيكوف « 1 » ضمن مقابله و قياس با نوشتههاى اصطخرى ( استخرى ، سده 10 ميلادى ) ، كوششهايى به منظور استنتاج صورت گرفته است . وى كوشيد تا با تكيه بر مآخذ متأخر روشن كند كه سطح آب درياى خزر در دورههاى مختلف تا چهاندازه افزايش و يا كاهش يافته است . چنين استنتاجى موجه نيست ، زيرا ديوارهاى دربند ، بويژه آن بخش كه در دريا واقع شدهاند گاه به دست انسان و گاه از ضربات امواج دريا ويران گشتند و چند بار به گونهاى ديگر مورد بازسازى قرار گرفتند .
تعيين كاهش يا افزايش سطح آب درياى خزر با تكيه به گزارش پيرامون ديوارها درست به نظر نمىرسد « 2 » . گذشته از بناهاى ياد شده ، دربارهء ساختمان ديوارهاى عرضى مركز كه ميان قلعه و شهر از يك سو ، و شهر و منطقه بيابانى فاصل تا دريا ، از سوى ديگر ، مطالبى عرضه شده است . اواخر قرن پانزدهم ، تنها 6 / 1 فضاى بين ديوارهاى جنوبى و شمالى متصل به دژ ، مسكونى بود ، ديگر اراضى بيابانى اين منطقه را « شهر يونان » مىناميدند .
گفته شده كه گويا زمانى يونانيان در اينجا زندگى مىكردند و « شهر يونان » در اينجا واقع شده بود . احتمال اين موضوع اندك است ، زيرا نام مزبور حاصل رواياتى است كه از دوران اسكندر مقدونى به ما رسيده است . او را شاه يونان مىناميدند و چه بسا شهر مزبور كه بر روى بقاياى شهر ادوار كهن بنا شده است همان شهر اسكندر مقدونى باشد . شايد به
هامش
( 1 ) . ر . ك . به : ن . خانيكوف ، دربارهء تاريخ تغييرات سطح آب درياى خزر ، - « نشريهء بخش قفقاز مؤسسه جغرافيايى ( امپراتورى ) روسيه » ، كتاب دوم ، 1853 ، صص 66 - 152 .
( 2 ) . ر . ك . به : و . و . بارتولد ، دربارهء تاريخ دربند ( آثار بارتولد ، جلد دوم ، قسمت اول ، مسكو ، 1963 ، صص 786 - 787 ) ؛ همين نويسنده ، گزارش جديد راجع به ديوارهاى دربند ( همان كتاب ، ص 788 ) .