سه دولت بزرگ اسلامى توجيه مىشود .
خاورشناسان غرب تنها به عوامل خارجى تأسيس آنها اشاره مىكنند . به نظر يكى از دانشمندان غربى ، زاخو ، علت اصلى پايدارى سياسى زياد شرق در دوره جديد با عواملى چون بهبود سلاحهاى رزمى ، اختراع اسلحهء آتشين در اروپاى غربى و رواج سريع آن در شرق مرتبط بوده كه در اروپاى غربى نيز مؤثر افتاده است . به سبب مجهز شدن دولت به وسايل رزمى و سلاح گرم ، شورش امرى دشوار مىنمود و در نتيجه دولت از ثبات بيشترى برخوردار مىگرديد . اين عوامل بيرونى به اشكال مىتوانند بيانگر رويدادهاى شرق باشند . عامل مؤثر ديگرى نيز وجود دارد و آن ثبات قابل ملاحظه دولتهايى است كه زمانى تابع امپراتورى مغولان بودند . اين نكته را از سازمانهاى ادارى دولتهاى مزبور مىتوان دريافت ، زيرا پس از مرگ چنگيز ، امپراتورى او نه تنها كاستى نپذيرفت ، بلكه گستردهتر شد . حتى پس از تجزيه امپراتورى مغولان ، تا مدتى دراز و ساليان متمادى كشورهاى تابع دولتهاى مغولان همچنان در تابعيت پيشين باقى ماندند . نه تنها در جهان اسلام چنين پديدهاى ديده مىشود ، بلكه حتى در چين با وجود سازمانهاى كهن سياسى مىبينيم كه تا پيش از مغولان اغلب به دو دولت و حتى بيش از آن تجزيه مىشد ، ولى بعد از انقراض دولت مغولان ، چنين وضعى در چين پيش نيامد .
تضاد فرهنگى جهان اسلام با اروپاى غربى در خور توجه است . در امپراتورى روم ، متعاقب سقوط سياسى ، سقوط مذهبى و فرهنگى روى داد . از آثار نويسندگان آن روزگار درمىيابيم كه وضع مردم چنان دشوار بود كه از زاد و ولد خوددارى مىورزيدند . اينان كه جز امپراتورى روم دولت ديگرى را نمىشناختند ، پايان امپراتورى مزبور را به مثابه پايان جهان تلقى مىكردند . در شرق ، وضع به خلاف آن بود ، انحطاط فرهنگى پيش از سقوط سياسى صورت گرفت . نكته در خور توجه مربوط به آغاز انحطاط فرهنگى در جهان اسلام است . در آن هنگام كه جهان اسلام از پيشرفت بازماند و برترى فرهنگى خود نسبت به اروپا را از دست داد به موفقيتهاى سياسى عمدهاى دست يافت و به عنوان نمونه قسطنطنيه ( كنستانتينوپوليس ) را در سدهء 15 ميلادى به تصرف درآورد .
در زمان خلافت ، مسلمانان كوشيدند تا قسطنطنيه را به تصرف آورند ، ولى توفيقى حاصل نشد ولى بعدها با اين كه دچار انحطاط فرهنگى شده بودند ، به چنين پيروزى
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 132
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص١٣٢