بزرگ و خان سفيد مىناميدند . اين القاب كه در قرن شانزدهم ميلادى عنوان شده بود مؤيد ميزان نفوذ و قدرت فرمانرواى بزرگ مسكو بود ، پيش از سدهء شانزدهم نيز فرمانروايان مسكو كوشيدند تا با شيروانشاهان رابطه برقرار كنند و از نفوذ آنان براى عبور بازرگانان خود به مناطق دور تر بهره جويند . بدين ترتيب ، تزارهاى روس در امور بازرگانى درياى خزر و سواحل آن نيز شركت ورزيدند . سفيران روس به دربار شيروانشاه مىرفتند . چندى بعد بازرگان روس آفاناسى نيكيتين به ايران و سپس به هند رفت . سفر افاناسى نيكيتين تابع هدف و منظور خاصى نبود ، بلكه بر حسب اتفاق به هند سفر كرد . قصد او از اين سفر رسيدن به شهر شماخى بود ، ولى هنگامى كه اموال او را غارت كردند ، ناگزير شد از آن ديار رخت بربندد و به سرزمين ديگرى برود . او از جمله بازرگانانى بود كه نتوانست وام خود را ادا كند ، از اينرو به اميد دستيابى به سود و ثروت از آنجا دور شد . از اينرو فارغ از برنامهء سفر و بدون آگاهى از دانش جغرافيا راه جنوب را در پيش گرفت ، به جزيره هرمز در ايران و سپس به هندوستان رفت . وى پس از بازگشت به روسيه گفت كه تجارت با هند سودآور نيست ، زيرا كالاهاى هند تنها در شرق خريدار دارند و روسيه را از آن ثمرى نيست « 1 » . همين امر مؤيد فرهنگ نازل روسيه است ، زيرا بعدها با آغاز قرن هفدهم ، روسها در صدد تجارت با هند برآمدند . اينان كوشيدند تا راهى به هند بيابند . متعاقب آن يكى از بازرگانان روس به هند رفت . وى نيز اعلام نمود كه تجارت با هند براى روسها سودمند نيست . در گزارش سفر او از سفيران روس در تبريز و هرات نيز ياد شده است .
از اعتلاى قدرت شيوخ مازندران مىتوان دريافت كه نفوذ معنوى روحانيون مسلمان در مناطق پيرامون درياى خزر همچنان باقى بود . هنگامى كه اينان به قدرت رسيدند ، به نام دراويش به فعاليت پرداختند ، شيخى ديگر در تاريخ سياسى از مقام و اهميت فراوان
هامش
- پطروشفسكى ، دولت آذربايجان در قرن پانزدهم » - « مجموعه مقالات مربوط به تاريخ آذربايجان » صص 153 - 213 . ب . استاويسكى .
( 1 ) . در اينجا بارتولد تنها از نقطهنظر تاريخ تجارت روسيه با شرق به سفر آفاناسى نيكيتين اشاره مىكند .
براى كسب اطلاعات بيشتر ر . ك . به : و . و . بارتولد ، تاريخ مطالعهء شرق در اروپا و روسيه ، چاپ دوم ، لنينگراد ، 1925 ، صص 173 - 174 ؛ ضمنا به كارهاى جديد نيز ر . ك : نيكيتين ، گذر از سه درياى آفاناسى نيكيتين ، سالهاى 1466 - 1472 ، به تصحيح ب . د . گركوف ، و . پ . آدريانووا - پرتس ، مسكو - لنينگراد ، 1948 ( آثار ادبى ) .