آمده است كه بناى اين دژ بيشتر از چوب بوده است . بايد افزود كه دژ مزبور در وسط باتلاق قرار داشت و دسترسى بدان دشوار بود . ديوارها ، برجها و دروازه دژ از چوب بود . اما راجع به گنجينهها بايد يادآور شد كه آنها را در خاك دفن كرده بودند . براى اين منظور حيلهاى به كار برده اشياء گرانقيمت را در زير و ظرفهاى مسى را بر روى آنها نهاده بودند . اين حيله كارساز شد . هنگامى كه لشكريان در جستجوى دفينه زمين را كندند به ضرفهاى مسى برخوردند ، لذا دست از كاوش برداشتند . بدين ترتيب ، گنجينه در همانجا باقى ماند .
سپاه مازندران در پيكار با لشكر تيمور شكست يافت . ظهير الدين مرعشى مورخ كه خود از تبار سادات بود ، پيكار سپاه مازندران با لشكريان تيمور را خطاى بزرگى ناميد و نوشت كه تنها جنگ چريكى مىتوانست توفيقى براى سادات مازندران به بار آورد . پس از پيكار دژ مهنه سر محاصره و دو ماه بعد مسخر گشت . در ضمن گفته شد كه ملاحان و زورقدارانى كه در آمودريا رفت و آمد مىكردند نيز در محاصرهء اين دژ شركت داشتند . اين نكته خود دليلى است بر اين كه آب آمودريا آن زمان به درياى خزر مىريخت . از طريق همين زورقها قارورههاى آغشته به نفت به درون دژ پرتاب مىشد كه خود از فنون جنگى آن زمان و داراى اهميت بسيار بود . پادگان محصور قلعه نيز به منظور ممانعت از دستيابى به قلعه ، به سوى زورقها تير پرتاب مىكردند . از اين ماجرا مىتوان دريافت كه قارورههاى آغشته به نفت كاربرد چندانى نداشتند ، زيرا هرگاه جز اين مىبود تأسيسات چوبى قلعه دستخوش حريق مىشدند . محاصرهء قلعه دو ماه به درازا كشيد و سادات ناگزير تسليم شدند . تيمور آنها را ايستاده به حضور پذيرفت . اين شيوه در شرق نشانهء عدم التفات بود . تيمور آنان را به جرم ارتكاب گناه در دين متهم كرد و مورد عتاب قرار داد . اهالى مازندران شيعى مذهب بودند . به همين سبب در جريان مقايسه اخبار منابع مختلف به سهولت مىتوان دچار خطا شد . ابن عربشاه مورخ عرب كه پيشتر از او ياد كردم مىنويسد كه تيمور شيعى متعصبى بود . وى بر پايهء اعمال تيمور در سوريه ( شام ) به چنين نتيجهاى دست يافت ، حال آنكه تيمور در مناطق ساحلى درياى خزر شيعيان را به گناه بىاحترامى نسبت به ياران پيامبر ( ص ) مورد عتاب قرار مىداد .
اگر ما اين دو مورد از اعمال تيمور را كه در مناطق ساحلى خزر و شامات صورت گرفته است مورد توجه قرار دهيم ، آنگاه معلوم خواهد شد كه در هر يك از موارد
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 116
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص١١٦