كووالفسكى در مجلهء « اقتصاد نفتى آذربايجان » به نوشتههاى چايكوفسكى بازگشته است « 1 » . در اينجا يك نظريهء واهى وجود دارد مبنى بر اينكه زمانى موطن آرياييان در محلى واقع گشته بود كه به جهت بلاياى طبيعى از بين رفته است . اين منطقه در امتداد رود از درياچهء ايسيق گول تا درياى خزر كشيده شده بود و اوزبوى تنها شاخهاى از اين رود بوده است . آمودريا و سير دريا نيز شاخههايى از آن به شمار مىرفتهاند . اين نظريه را بايد قطعا مردود دانست . زيرا اين مطلب مربوط به رودخانهء هند ( سند ) و شاخههاى آن است . شواهد موجود خبر از زندگى آرياييان در موطن نخستين آنها نمىدهد ، بلكه بدون شك حاكى از زندگى هندوان در آن منطقه است . در ضمن از نظريهء چايكوفسكى چنين برمىآيد كه در اعصار كهن در منطقهء كنونى درياچهء ايسيق گول بريدگى عظيمى پديد آمده بود ، ولى اين نظريه به اثبات نرسيده است . در حقيقت ، هماكنون آجرهايى از داخل درياچه ايسيق خارج مىشوند ، ولى چون شكل آنها بسيار شبيه آجرهاى امروزى است ، لذا نمىتوان آنها را از بقاياى اعصار كهن به شمار آورد . اينها متعلق به ادوار بعدى هستند . آيا به راستى فاجعهاى روى داده است ؟ اگر چنين باشد زمان آن قديميتر از سدهء 15 ميلادى نبوده است ، زيرا دربارهء درياچهء ايسيقگول آمده است كه در آن جزيرهاى و در آن جزيره قلعهاى وجود داشته است . اما اكنون اثرى از آن جزيره نيست .
هرگاه جزيرهء مذكور از ميان رفته باشد ، زمان آن قديميتر از سدهء 16 ميلادى نبوده است ، زيرا مؤلفان عصر مذكور از وجود اين جزيره ياد كردهاند . بدين روال هرگاه فاجعه در سدههاى متأخر روى داده باشد ، مىتوان به درستى دريافت كه چرا پارهآجرهاى نوع جديد از اين درياچه بيرون مىافتند . نظريهء چايكوفسكى راجع به اينكه در آنجا شهرهاى مختلف آرياييان مدفون گشتهاند ، مردود است . درباره ريخته شدن آب آمودريا به درياى خزر در سدههاى سيزده تا پانزده ميلادى ممكن است سبب آن بالا آمدن آب دريا بوده باشد . دليل نخست آنكه باكوى تنها جغرافىنگار مسلمان اهل باكو در سدهء 15 ميلادى ، نوشت كه در زمان او چند بنا به زير آب رفت ، حال آنكه پيش از آن در
هامش
- هرودوت ( دربارهء مسئله آمودريا ) ، ولاديمير ، 1884 ؛ بارتولد مرتبا به غير علمى و واهى بودن « تئورى » چايكوفسكى اشاره كرده است ، به عنوان مثال ر . ك . به : نشريهء بخش شرقى مؤسسه باستانشناسى ( امپراتورى ) روسيه ، جلد بيستم ، صص 67 - 68 .
( 1 ) . ر . ك . به : كوالفسكى ، آتشفشان بوختا .